ئوتتۇرا شەرقتە قانلىق يېڭى بىر دەۋر: گېرمانىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرى دائىشتىن كېيىنكى سىنارىيە ئۈستىدە توختالدى

ئىراق ۋە سۈرىيەدە مەغلۇب بولغاندىن كېيىن، يېقىن ئارىدا دائىش تارىخقا ئايلىنىدۇ، لېكىن بۇنىڭلىق بىلەن ئوتتۇرا شەرقتە تىنچىلق ئەمەلگە ئاشماسلىقى مۇمكىن، سۈرىيە كىرزىسى ھەم ئاخىرلاشمايدۇ. ئەمما – 1998 دىن 2005 كىچە گېرمانىيەنىڭ تاشقى ئىشلار مېنىستىرى بولغان  يوشكا فىشىر يازغان ماقالىگە ئاساسلانغاندا – بۇ رايۇندا قانلىق يېڭى بىر دەۋىر باشلىنىدۇ. بۇ، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېىن ئوسمانلى ئىمپراتورلىقى پارچىلىنىپ، بۇ رايۇندا مەيدانغا كەلگەن قالايمىقانچىلىقتىن قېلىشمايدۇ..

Euronews تور بېكىتىدا نەشىر قىلىنغان، يوشكا فىشىرنىڭ بۇ ماقالىسىدە دېيىلىشىچە، رايۇندىكى زوراۋانلىق ۋە قانلىق توقۇنۇشلار داۋاملىشىدۇ، رايۇن ھاكىمىيەتلىرى ئۆز ئىچىدە بۇ توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىپ، تىنچلىق بەرپا قىلالمايدۇ .

بۇنىڭدا غەرپ ۋە سايكس بىكو بىگۇناھ ئەمەس

ئىراق ئىستىلاسىغا قارشى تۇرغان يوشكا فىشىر دەيدۇ : ئوتتۇرا شەرقتە بولىۋاتقان كۈلپەتلەردىن غەرپنى ئاقلاپ بولغىلى بولمايدۇ . ئۇ بۇ يەردە، بۈيۈك بىرىتانىيە ۋە فىرانسىيەنىڭ ئوسمانلى ئىمپراتورلىقىنىڭ زېمىنلىرىنى بۆلۈشكەن سايكىس پىكو كېلىشىمنامىسىگە ئىشارەت قىلغان بولۇپ، 1916. يىلى مەخپى ھالدا تۈزۈلۈپ يۈرگۈزۈلگەن بۇ پىلان ھازىرمۇ ئەرەب دىيارىدا خۇددى تۈنۈگۈن يېڭىدىن تۈزۈلگەندەك نەپرەت قوزغىماقتا..
بۇ يەردە يەنە، چار روسىيەنىڭ ئوينىغان رولىنىمۇ ئۇنتۇپ قالماسلىق كېېرەك . ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئۇنىڭ ۋارىسى بولغا سوۋىتلەر ئىتتىپاقى ۋە ئۇنىڭ رەقىبى بولغان ئامېرىكا، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا بۇ رايۇنغا ئۈزۈكسىز ئارىلىشىپ كەلدى.

ئامېرىكا بۇ قالايمىقانچىلىقنىڭ ئەڭ چوڭ جاۋاپكارى

گېرمانىيەدە 20 يىلغا يېقىن ھاكىمىيەت تۇتقان يېشىل گېرمانىيە پارتىيەسى قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى ولغان يوشكا فىشىر يەنە مۇنداق دەپ يازدى  :ئامېرىكا بۇ رايۇندىكى قالايمىقانچىلىق ۋە كىرزىسنىڭ ئەڭ چوڭ جاۋاپكارى ۋە ئىشتىراكچىلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.
ئامېرىكىنىڭ ئارىلىشىشىنڭ تۈپ سەۋەپلىرىدىن بىرى بولسا، بۇ رايۇندىكى نېفىتقا بولغان ئېھتىياجىدۇر. لېكىن سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا سودا مەنپەئەتىدىن تىزلا غەرپكە قارشى، سوۋىتكە مايىل ھاكىمىيەتلەرنىڭ چىقىشىنى ئالدى ئىستىراتىگىيەسىگە ئۆزگەردى.
ئاندىن ئامرىكىنىڭ بۇ رايۇندىكى تەسرى ئىسرائلىيە بىلەن بولغان زىچ ھەمكارلىقى ئاستىدا تېخىمۇ مۇستەھكەملەشتى.  ئەڭ ئاخىرىدا بولسا قولتۇق رايۇنىدا ئىككى قېتىملىق ساددامغا قارىش يۈرگۈزۈلگەن ئۇرۇش ئارقىلىق نوقتىلاندى.
ئۇنىڭدىن كېيىن ئامېرىكىنىڭ ئافغانىستان پاتقاقلىقىدا قېلىشىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتە زور تەسىرى بولدى. 80. يىللاردا سوۋىتلەر ئىستىلاسىغا قارىشى ھەرىكەتلەر ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ياردىمى ئاستىدا جىھاد قىلدى.  ئامېرىكىنىڭ يېقىن ئىككى ئىتتىپاقدىشى بولغان پاكىستان ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان ئىستىراتىگىيەلىك تەھدىتكە دۇچ كەلدى. بۇ 11. سىنتەبىردىن كېيىن تېخىمۇ روشەنلەشتى. چۈنكى ھۇجۇمغا قاتناشقان 19 كىشىنىڭ 15ى سەئۇدى ئەرەبىستان پۇقراسى ئىدى. پاكىستان بولسا، ئەلقائىدە تەشكىلاتىغا ئورۇن بەرگەن، ئامرىكا ۋە غەرپكە قارشى سۈيقەستلىرىىدە قوللىغان تالىبان ھەرىكىتىنىڭ مۇھىم مەنبەسى ئىدى.

ئېراق ئىستىلاسىدىكى مەقسەت ساددامنى ئاغدۇرۇپ، پۈتۈن ئوتتۇرا شەرقتە ئىسلاھاتقا ئۈلگە بولىدىغان دېموكراتىك، غەرپنى قوللايدىغان ھاكىميەت قۇرۇش ئىدى. لېكىن ئىككىنچى بوش ھۆكۈمىتىدە رېئالىزمدىن بەكراق ئىمپريالىستىك ئىدىيالزم ئۈستۈن ئورۇندا تۇردى. نەتىجىدە پۈتۈن ئوتتۇرا شەرق مۇقىمسىزلاشتى. ئىران نوپۇزىنى ھەر تەرەپكە كېڭەيتەلەيدىغان ئورۇنغا چىقىپ قالدى.

نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت : سەئۇدى ئەرەبىستان X ئىران

دائىش دۆلىتى يوقالغاندىن كېيىن، سۈننى دۆلەت سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە شىئە دۆلەت ئىران ئارىسىدا بولىدىغان ئاشكارا نوپۇز تالىشىش توقۇنۇشى بۇ رايۇندا يېڭى بىر دەۋىرگە ئىشىك ئاچىدۇ. بۇنىڭدىن بۇرۇن بۇ توقۇنۇش، بەزى ياللانما كۈچلەر ئارقىلىق ۋاستىلىك ئېلىپ بېرىلدى. لېكىن ھازىر بۇ رايۇندا ھەركىت قىلىۋاتقان ئىككى دۇنياۋى كۈچ(ئامېرىكا ۋە روسىيە) بۇنداق بىر توقۇنۇشنى ئاشكارا تىلغا ئالدى. ئامېرىكا سەئۇدىيەنىڭ، روسىيە بولسا ئىران تەرىپىنى ئالدى.
كەلگۈسىدە بۇ توقۇنۇش تېخىمۇ كۈچىيىپ، ھازىرقى ”تېرورغا قارشى تۇرۇش“نىڭ ئورنىنى ئالىدۇ.

ئىران بىلەن بىۋاستە ھەربى توقۇنۇش، شەكسىزكى بۇ رايۇننى ئورۇش ئوتىغا كۆمىدۇ. بۇرۇن بۇ رايۇندا بولغان ھەرقانداق توقۇنۇشتىن ھالقىپ كېتىدۇ. بۇنىڭغا ئىلاۋە، سۈرىيەدىكى توقۇنۇشنىڭ داۋاملىشىشى، ئىچكى ئۇرۇش ۋە ھاكىمىيەت تالىشىشتا ھالسىراپ كەتكەن ئىراق، دائىش ۋە شۇنىغا ئوخشاش جامائەتلەرنىڭ مەسىلىلىرىمۇ بار ئەلۋەتتە.

كۈرت مەسىلىسىنى كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈش

رايۇن مۇقىملىقىغا تەسىر كۆرستىدىغان يەنە بىر ئامىل بولسا كۈرت مەسىلىسىنى قايتىدىن كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈش. كۇرتلەر بولسا دۆلىتى يوق بىر مىللەت. لېكىن ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ دائىشقا قارىتا ئۇرۇشتا ئىشەنچىلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. يېڭىدىن قولغا كەلتۈرگەن ھەربى ۋە سىياسى نوپۇزلىرىنى كۈچلۈك ئاپتۇنۇمىيە ياكى مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ئۈچۈن قوللانماقچى بولىۋاتىدۇ . لېكىن بۇ ئىشتا زىيان تارتىدىغان دۆلەتلەر- تۈركىيە،سۈرىيە، ئىران ۋە ئىراق- گە قارىتا بۇ ئىش، ئۇرۇش پارتلاشقا يېتەرلىك سەۋەپ بولالايدۇ. چۈنكى كۇرلەتلەرنىڭ ئىشى بۇ دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىكىگە بىۋاستە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

يۇقارقى ھەل قىلىنمىغان مەسىلىلەرگە قارىساق، ۋە ئىران بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان ئارىسىدىكى كىرزىس كۈچەيسە، بۇ رايۇننىڭ كەلگۈسىدە تىنچلىققا ئېرىشىشىنى پەرەز قىلالمايمىز.  روشەنكى ئامېرىكا ئىراق پاجىئەسىدىن دەرس ئالدى. ئۆزىنىڭ شۇنچە ھەربى ۋە ئىقتىسادى كۈچى بىلەن ئوتتۇرا شەرقتە قۇرۇقلۇقتا ئۇرۇش قىلىپ ئۇتۇپ چىقالمايدىغانلىقىنى بىلىپ يەتتى. ئوباما ھۆكۈمىتى بۇ رايۇندىن ئامېرىكا ئەسكەرلىرىنى چېكىندۈرۈپ چىقتى. بۇ رايۇندا ئۇتۇپ چىقىش سىيەسى ۋە ھەربى جەھەتتى يەتكىلى بولمايدىغان بىر غايە دەپ قارىدى..
شۇڭلاشقا سۈرىيە ئىچىكى ئۇرۇشىدا ئامېرىكىنىڭ ھەربى (ھاۋا ھۇجۇمى بىلەن بولسىمۇ) جەھەتتىن ئارىلىشىىشىنى خالىمىدى . نەتىجىدە بۇ بوشلۇقنى روسىيە كىلىپ تولدۇردى، ئاقىۋىتىنى ھەممىمىز كۆردۇق

ئوبامادىن كېيىن دونالد ترامپ كەلدى، ئۇ زۇڭتۇڭ سايلىمى مەزگىلىدە رايۇندىن پۈتۈنلەي چېكىنىپ چىقىمىز دېدى. لېكىن سايلىنىپ بولغاندىن كېيىن سۈرىيەگە 52 تال كرۇز بومبىسى ئاتتى. سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنى قوللىدى. ئىرانغا قارىتا ئېغىر سۆز قىلدى.

ئوتتۇرا شەرققە قارىتا، ترامپنىڭ باياناتلىرى بەزى تۇيۇقسىزلا كەسكىنلىشىپ كېتىدۇ. ئۇ تېخىچە بۇ رايۇن مەسىلىسگە قانداق يول تۇتۇشنى ئۆگىنىپ بولالمىدى. شۇڭلاشقا بۇ جەھەتتىمۇ كەلگۈسىگە ئۈمىتۋار قارىيالمايمىز.

ئوتتۇرا شەرقتە چوڭ كۆلۈملىك ئۇرۇش چىقىش ئېھتىماللىقى زورايدى

تەرەپلەرنىڭ ئوخشىمىغان فرونتلاردا ھۇجۇمى كۈچەيگەنسىرى بۇ رايۇندا زور كۆلەمدە ئۇرۇش چىقىش ئېھتىماللىقى زورايماقتا. ئەنگىلىيە ئىستىخباراتىغا تەۋە دەپ قارىلىدىغان middleeasteye تورىنىڭ قارىشىچە، سۈرىيەدە ۋە قولتۇق رايۇنىدا ۋەزىيەت كەسكىنلىشىپ ، رايۇن ھالقىغان، خەلقئارالىق توقۇنۇشقا ئايلانغىلىۋاتىدۇ .

ۋەزىيەت كەسكەنلەشتى

2013 تىن باشلاپ، دونالد ترامپ، ئامېرىكا ئىران بىلەن ئۇرۇشىدۇ دەپ كەلگەن ئىدى. ئۇ چاغدا ترامپ سىياسەتكە بۇرنىنى تىقىۋالغان ئادەتتىكى بىر مىلياردىر ئىدى. Foxnews دا تاشقى ئىشلار ۋەزىرى جون كېرىنى قاتتىق تەنقىت قىلاتتى. لېكىن كېيىنكى ۋاقىتلاردا زۇڭتۇڭ كاندىداتى، ئاندىن رەسمى زۇڭتۇڭ بولدى. كانادا Vice ژورنىلىنىڭ قارىشىچە ئۇنىڭ ئىرانغا قاراتقان باياناتلىرى دىققەتنى چەككۈدەك ”دۈشمەنلىىك’ تۈسىنى ئالغان ئىدى.

سەئۇدى ئەرەبىستان ۋەلىئەھدىسىنىڭ ئۇرۇش ھەققىدىكى گېپى

ھازىرقى ۋەزىيەتنى تېخىمۇ ناچارلاشتۇرىدىغىنى، سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئارىسىدىكى كۆرۈلۈپ باقمىغان دۈشمەنلىشىش ھالىتىدۇر. سەئۇدى ئەرەبىستان ۋەلىئەھدىسى مۇھەممەد بىن سالماننىڭ ماي ئېيىدىكى تەھدىتىدىن كېيىن، 2017. يىلى 7. ئىيۇن دائىش تەشكىلاتى ئىران پارلامېنتى ۋە ئىران سابىق داھىيسى ئايەتۇللا ھۈمەينى قەبرىستانلىقىغا ھۇجۇم قىلدى.

سالمان مۇنداق دېگەن ئىدى: ”بىز ئۇرۇشنىڭ سەئۇدى زېمىنىغا يېتىپ كېلىشىگە ساقلىمايمىز. بەلكى ئۇرۇشنىڭ ئىران زېمىندا بولىشىغا كۈچەيمىز“ ئىراندىكى ئەڭ كىچىك مەسئۇلدىن، ئەڭ چوڭ رەھبەرگېچە ھېچكىم بۇ قېتىمقى ھۇجۇمنىڭ ئارقىسىدا سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ قولى بارلىقىدىن گۇمان قىلمايدۇ.

مۇھەممەد بىن سەلمان سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئىرانغا قاراتقان يېڭى. ئاشكارا دۈشمەنلىشىش سىياسىتىنىڭ پىلانلىغۇچىسى. 21. ئيۇندا ئۇ، يېڭى ۋەلىئەھدى بولۇپ سايلىنىپ، كەلگۈسىدە تەختكە چىقىدىغان شەخس بولۇپ قالدى. ئاۋغۇستتا 32 ياشقا كىرىدىغان بۇ ”نادان سىياسىئون“، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ بۇنىڭدىن كېيىنىكى تاشقى سىياسىتىگە مەسئۇل. شۇنىڭ بىلەن بىرگە مۇداپىئە مېنىستىرى ۋەزىپىسىنمۇ ساقلاپ قالىدۇ. ئۇ يەنە سەئۇدىىيەنىڭ نېفىت قاتارلىق ئىقتىسادى ساھەلىرىدىكى ئىسلاھاتقىمۇ باشچىلىق قىلىدۇ.

ئىسرائىلىيەلىكلەر بۇ يېڭى تەيىنلەشنى ”ئىسرائىلىيە ۋە ئامېرىكىغا نىسبەتەن خوشخەۋەر“ دەپ ماختاشتى. ئامېرىكىنىڭ ئىسرائىلىيەدىكى سابىق ئەلچىسى دانيال شابىرۇ ئۇن ئىرانغا نىسبەتەن ”خەتەرلىك“ دەپ قارىدى. مۇھەممەد بىن سەلماننىڭ ۋەلىئەھدى بولىشى سەئۇدى-ئىران توقۇنۇشى چىقىشنىڭ ئىېھتىماللىقىنى تېخىمۇ ئاشۇرىۋېتىدۇ.

سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ يېڭىي تاشقا ئىشلار سىياسىتىگە مېسال بولىدىغان ئىشلاردىن يەنە بىرى بولسا، 2017. يىلى 23. ئىيۇل سەئۇدىي ئەرەبىستان باشچىىلىقىدىقى دۆلەتلەر تەرىپىدىن قاتارغا يۈرگۈزۈلگەن ئىمبارگونى قالدۇرۇش ئۈچۈن تەييارلانغان شەرتلەر تىزىملىكى.
associated press ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋېرىگە ئاساسەن، بۇ تىزىملىكتە 13 شەرت بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە قاتار دۆلەت مەبلىغى تەمىنلەپ كەلگەن ئەلجەزىرەنى ۋە قاتاردىكى تۈركىيە ھەربى بازىسىنى تاقاش، ئىران بىلەن بارلىق مۇناسىۋەتنى ئۈزۈش قاتارلىقلار بار.

كۆپلىگەن كۈزەتكۈچىلەر ئىران بىلەن بولغان ئالاقىگە چەك قويۇش، بۇ تىزىملىكتىكى ئاساس شەرت ، لېكىن بۇ، خەلقئارالىق مۇناسىۋەت پىرىنسىپلىرىگە پۈتۈنلەي زىت. يەنە كېلىپ بىر دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىق ھوقۇقىغا زىت دەپ قاراشتى.  بۇنداق بىر تەلەپ ئىراق دىكتاتورى ساددام ھۈسيەن 1991. يىلى قولتۇق ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن شەرت قىلىنمىغان .

تەرجىمە قىلغۇچى: ئۆچمەس

مەنبە: http://www.huffpostarabi.com/2017/07/22/story_n_17560122.html