مالىمانچىلىق شاھزادىسى مۇھەممەد بىن سەلمان تەختكە چىققاندىن كېيىن ئىشلار قانداق بولىدۇ؟

ئاپتورى: دېۋىد ھېرست

ئەنگىلىيەلىك يازغۇچى دېۋىد ھېرست، ئامېرىكا ھافىڭتون پوست بېتىدە يازغان ماقالىسىدە سەئۇدىيە پادىشاھ ئائىلىسىدە ۋەلىئەھدى مۇھەممەد بىن نايىفنى ئېلىۋېتىپ، ئورنىغا ئىككىنچى ۋەلىئەھدى مۇھەممەد بىن سەلماننى تەيىنلەش ئىشى ئۈستىدە توختالدى.
تۆۋەندىكىسى ماقالىدىن پارچىلار :

”شۇنداق قىلىپ، مەن پادىشاھ سەلمان ھوقۇققا چىققاندىن بېرى دەپ كېلىۋاتقان، قەسىردىكى سىياسى ئۆزگۈرۈش يۈز بەردى.. ھەممەيلەن قاتاردا سىياسى ئۆزگۈرۈش بولۇشىنى كۈتەتتى، لېكىن سەئۇدىيەدە يۈز بەردى.“
”بۇ ئۆزگۈرۈش، مۇسۇلمانلار يېڭى كۈن تۇغۇلۇشتىن بۇرۇن ئوقۇيدىغان بامدات نامىزىدىن كېيىنلا بولدى. نەتىجىدە مىليونلىغان سەئۇدىيەلىكلەر ئويغۇنۇپ، يېڭى بىر رېئاللىق بىلەن ئۇچراشتى. ئۇ بولسىمۇ 31 ياشلىق بىر شاھزادىنىڭ ئۇلارنىڭ كەلگۈسى پادىشاھى بولىدىغانلىقى ئىدى.“
”ئۇنىڭ دادىسى پادىشاھ سالمان نىڭ تەختتىن چۈشىشى پەقەت ئېلان قىلىشتىلا قالدى ، ئامېرىكا زۇڭتۇڭى ترامپ ريادقا قىلغان زىيارىتىدە ، پادىشاھ سالماننىڭ بىۋاستە تارقىتىلغان ئەرەب تىلىدىكى نۇتقىنى ئاڭلىغانلار شۇ ۋاقىتتا چۈشىنەلمىگەن ئىدى.“
”مانا شۇنداق قىلىپ، مۇھەممەد بىن سەلماننىڭ تەختكە چىقىشىدىكى ئاخىرقى توساق يەنى ئۇنىڭ تاغىسى مۇھەممەد بىن نايىفنىڭ بارلىق نوپۇزى تارتىۋېلىندى. بىن نايىف ئاخىرىغىچە تىركەشكەن بولسىمۇ ، بۇ ئاقىۋەتنى توسۇپ قالالمىدى .“
”باشتا ئۇ پادىشاھلىق دىۋانىنى قولدىن بېرىپ قويدى، ئاندىن دۆلەتلىك بىخەتەرلىك كېڭىشى تەسىس قىلىنىپ، ئۇنىڭ نوپۇزى چەكلەندى، تەپتىش ھوقۇقىمۇ تارتىۋېلىندى. بۇ ئىش ئۇنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرىدىن بولغان قاتارغا قىلىنغان ئىمبارگو بىلەن ئاخىرلاشتى“

”بۇ تۈزۈلمە قەبىلە تۈزۈلمىسى. بۇ تۈزۈلمىدە، قەبىلە باشلىقى قانداق يولغا كىرسە ، سېنىڭ ئۇنىڭغا ئەگىشىشتىن باشقا چارەڭ يوق. بويسۇنۇش بىلەن بىرلىككە كېلىشنى ئارىلاشتۇرىۋەتمەسلىك كېرەك. گەرچۇ بۇ ئىش بۇرۇندىن پەرەز قىلىنغان بولسىمۇ، لېكىن يۈز بەرگەندە  شەكسىزكى، 1964. يىلى پادىشاھ فايسال پادىشاھ سەئۇدنى تەختتىن چۈشۈشكە مەجبۇرلىغاندىن بۇيانقى ئەڭ چوڭ زەربە بولدى دېيىشكە بولىدۇ.“

بۇ نېمىنى بىلدۈرىدۇ ؟

ھېرستنىڭ قارىشىچە “ ھاكىمىيەتنىڭ پۈتۈن كۈچى ھازىر تەجرىبىسىز، باشتوڭ بىر ياش بالىنىڭ قولىغا جەملەشتى. ئۇ مۇداپىئە مېنىستىرلىكىدە تۇرغان قىسقىغىنە ۋاقىتتا باشتوڭ دېگەن داڭقا ئېرىشكەن.
ئۇ يەمەندە ھۇسىيلارغا قارشى ئۇرۇش ئاچتى، ئاندىن مالدىۋ ئاراللىرىدا ئارام ئېلىش ئۈچۈن يوقاپ كەتتى. ئامېرىكا مۇداپېئە مېنىستىرى ئۇنى تاپقۇچە بىر قانچە كۈن ئىزلىدى. بۇ ئۇرۇشتا ئون مىڭدەك كىشى ئۆلگەندىن كېيىنمۇ، ھۇسىيلار يەنىلا پايتەخت سانئانى ئىگەللەپ تۇرماقتا. ئازات قىلىنغان جەنۇپ تەرەپ بولسا، بۇرۇنقى زۇڭتۇڭ ئابدۇراببۇ مەنسۇرغا قارشى چىقتى، ئۇ يەردە خولىرا ۋاباسى تارقالدى. ”

بىن سەلمان قولىغا ئالغان ھەرقانداق ئىش ئۈنۈمسىز ئاخىرلاشتى

ھېرست يەنە مۇنداق دەيدۇ : ”ئۇ ئەڭ باشتا، دۆلەت مەمۇرلىرى مائاشىدىن تۇتۇۋېلىش ئارقىلىق، ئىقتىسادچىللىق بولۇش سىياسىتىنى يولغا قويدى. ئۇنداق قىلمىساق دۆلەت بەش يىلدا ۋەيران بولىدۇ دەپ ئاگاھلاندۇردى. كېيىن ئۇ مائاش تۇتۇۋېلىشنى بىكار قىلىپ، ئىقتىساد مۇقىملاشتى دەپ تۇرىۋالدى. ئاندىن ئۆزلىكىدىن ئامېرىكىدىن 500 مىليارد دوللارغا قۇرال ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەرخىل سودا توختىمى تۈزدى“

”ھازىر، ئىقتسادچىللىق سىياسىتى تەتبىقلىنىۋاتقان بۇ دۆلەتتە، پۈتۈ سەئۇدىيەلىكلەر بىر ھەپتە قوشۇمچىسى بىلەن، ھېيتتا ئىككى ھەپتە دەم ئالماقچى.“

”ئۇنىڭ باشتۇڭلۇق بىلەن چىقارغان قارارلىرىنىڭ تەپىسىلاتى ئېنىق ئەمەس. يەنى ئۇ قارارلارنى قانداق ئىجرا قىلىدۇ دېگەندەك . نىفىت گېگانتى ئارامكونىڭ 5% پېيىنى لوندون ۋە نيويورك ئاكسىيە بازىرىدا سېتىشقا چىقىرىش قارارىغا قارىتا ئاگاھلاندۇرۇشلار چىقتى. نيويوركتا، 11.سىنتەبىردا زىيانكەشلىككە ئۇچرىغانلارنىڭ ئائىلىلىرىنىڭ بۇ شىركەتنىڭ بازارغا كىرگەنلىكىدىن پايدىلىنىپ دۆلەت  ئۈستىدىن سوتقا ئەرز قىلىشى ياكى دۆلەتنىڭ زاپاس مەبلىغىنى ئاشكارىلاشنى تەلەپ قىلىش خەتەرلىرى بار. لوندون تەرەپمۇ بۇ پىلانغا قارشى تۇرىۋاتىدۇ.“

”سۈرىيەدىمۇ ئوخشاش ھېكايە، ئۇ يەردىكى ئەڭ رادىكال گورۇھلارنى كىمنىڭ قوللىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قالمايلى. بۇ ئىش بەندەر بىن سۇلتان دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ باش كاتىپى چاغدا بولغان . ئۇ چاغدا باسقۇنچىلىق ،قاتىللىق بىلەن ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان 1239 جىنايەتچى سۈرىيەگە بېرىپ ”جىھادقا قاتنىشىش“ شەرتى بىلەن قويىۋېتىلگەن . بۇ، 2012 .يىلى 17. ئاپرىل تارىخلىق ھۆججەتتە ئوچۇق يېزىقلىق.“

”مۇھەممەد بىن سەلمان سۈرىيە مەسىلىسىنى باشقۇرۇشتا، سۈرىيە ئۆكتىچى گورۇھلىرىنىڭ چوڭ كىچىك ئىشلرىغا يېقىندىن ئارىلىشىشتىن(ھەتتا جەنۋەدىكى سۆھبەتى بۇزۇش ئۈچۈن، سۆھبەت گورۇپپىسى باشلىقىغا، قانداق چاغدا يىغىننى تاشلاپ چېكىنىش ۋاقتىدىن تارتىپ بېكىتىپ بەرگەن.) پۈتۈنلەي كارىنى قىلماسلىققا ئۆزگەردى. سىز سەئۇدىيەگە ئىتتىپاقداش بولسىڭىز، ھەرۋاقىت كارى بولماسلىق ئاندىن پۈتۈنلەي ئۇنتۇلۇش مۇئامىلىسىگە ئۇچراش ئېھتىماللىقىڭىز بار.“

ھېرستنىڭ قارىشىچە  مۇھەممەد بىن سەلمان مەيلى  سۈرىيە ياكى قاتاردا بولسۇن، ”مالىمانچىلىق شاھزادىسى ”دېگەن نامغا ئېرىشتى.

بىن سالماننىڭ ”پىرى“

ھېرست يەنە مۇنداق دەپ يازغان : يۇقارقى ئىشلارنىڭ ھەممىسىدە ئۇ باشقىلارنىڭ كۆرسەتمىسىگە ئەگەشكەن. ئۆز ۋاقتىدا middle-east-eye تورى ئاشكارىلىغاندەك، مۇھەممەد بىن سۇلايماننىڭ ”پىرى“ ئەبۇ زەبى ۋەلىئەھدىسى مۇھەممەد بىن زايىد، ئۇنىڭ ئەرشكە ئەڭ تىز ئولتۇرۇشى ئۈچۈن ئىككى ئىشنى مەسلىھەت بەرگەن.“

”بىرىنچىسى : ئىسرائىلىيە بىلەن ئالاقە يولىنى ئېچىش. بىن سەلمان بۇنى ئەمەلگە ئاشۇردى. ئۇنىڭ باشقۇرىشىدا سەئۇدىيە باشقا ھەرقانداق ۋاقىتقا قارىغاندا، تىل ئاۋىۋ بىلەن سودا ئالاقىسى قۇرۇشقا ئەڭ تەييار ھالەتتە تۇرماقتا. شۇڭلاشقا تاشقى ئىشلار مېنىستىرى ئادىل جۇبەير ۋە ئامېرىكىنىڭ ب د ت ۋەكىلى نىكى ھايلىنىڭ ھاماسنى قارا تىزىملىككە قويۇش ئۈچۈن ئوخشاش مەنبەدىن كېلىشى ئەجەپلىنەرلىك ئەمەس.“

”ئىككىنچىسى : سەئۇدىيەدە دىننىڭ نوپۇزنى ئازايتىش. گەرچە بىن سەلمان دىنى ئورگانلارنىڭ سەئۇدىيەلىكلەرنىڭ كۈندىلىك ھاياتىدىكى نوپۇزىنى ئازايتىشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، لېكىن شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە، بۇ ئورگانلارنى ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈنمۇ قوللىنىدۇ. بۇنىڭ روشەن دەلىلى ئۆلىمالار ھەيئىتىنىڭ تىۋىتتەردىكى باياناتلىرى دىننى سىياسەتكە قانداق خىزمەت قىلدۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرماقتا.“

تۆۋەندىكسى ئۆلىمالار ھەيئىتىنىڭ تىۋىتتەر باياناتلىرىدىن :
”ئىخۋانلار توغرا مەنھەجدىكىلەردىن ئەمەس“ شەيخ لۇھەيدان
”ئىخۋانلار ھاكىمىيەتكە ئېرىشمەكچى، ئەقىدىنى توغرىلاشقا دەئۋەت قىلمايدۇ“ شەيخ ئەلفەۋزان
”قۇرئان ۋە سۈننەتتە كۆپ پارتىيە ۋە كۆپ جامائەتكە يول قويىدىغان دەلىل يوق، بەلكى ئۇنى ئەيىپلەيدۇ“

”بۇ باياناتلار بېرىدىغان ئۇچۇر ئىنتايىن ئېنىق. نېگىزى شۇ : سىياسى پارتىيەلەرگە رۇخسەت يوق، سىلەرگە دېمۇكراتىيە ئەمەس بەلكى  ھوقۇقپەرەسلىك ۋە دىن نامىدا دىكتاتورلۇق بار“

”ئالدىنقى كۈنىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ ۋاقتىمۇ دىققەت چېكىدۇ. مۇھەممەد بىن سەلمان پادىشاھ ئائىلىسىدىن ۋە پۇقرالاردىن مەككىدە رامىزاننىڭ 27. كۈنى، ئىبادەت ئەجرى نەچچە مىڭ ھەسسىلىنىدىغان، ئىسلام كالىندارىدا ئەڭ مۇقەددەس بىر كېچىدە بەيئەت ئالماقچى.“

ھېرست يەنە مۇنداق يازدى ”بۇنداق ئادەم دىننى دۆلەت ئىشلىرىدىن يىراقلاشتۇرىدىغان بىرى ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ دىكتاتۇرلۇق  ھاكىمىيىتىنى مۇقىمداش ئۈچۈن دىننى سۈيئىستىمال قىلىدىغان بىرى.“

”قاراقچىلار دائىم بىر-بىرىنى ئۆرۈشكە كۆنۈپ قالغان . ھازىرغىچە بىن زايىد -سىياسى ئىسلام ۋە دىموكراتىك ئىسلاھات ھەرىكىتى قىلىۋاتقانلاارغا قارشى جان جەھلى بىلەن زىيانكەشلىك قىلىۋاتقان شەخس- بىن سالمانغا ياردەم قىلىدۇ. چۈكى بىن زايىد بىن سالماننىڭ پادىشاھ بولىشىغا يول راسلىغۇچى.“

”لېكىن، بىن سالمان تەختكە ئولتۇرسا، ياش پادىشاھ ئۆزىنىڭ دۆلىتىدىن نەچچە ھەسسە كىچىك بىر دۆلەتتىكى ۋەلىئەھدىدىن كۆرسەتمە ئېلىشنى ياقتۇرمايدۇ. ئۇ چاغدا ئۇلارنىڭ مەنپەئەتلىرى ئوخشىمىغانلىقتىن ئارىسى بۇزۇلىدۇ. بىز بۇ ئەھۋالنى مىسىردا بىر قېتىم كۆردۇق. پۈتۈن كۈچى بىلەن يۆلەپ چىقارغان مسىر دىكتاتورى، سەئۇدىيەنى ئىرانغا قارشى كۆرىشىدە قوللىمىدى.“

”بىن سالمان ۋە بىن زايىد ئىتتىپاقى ئۇلارنىڭ كۈچىيىۋاتقان نوپۇزىغا قارشى، ئۇلار خالىماي، يېڭى ئىتتىپاقلارنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە سەۋەپ بولىدۇ. سەئۇدىيەنىڭ قاتار بىلەن چېگراسىنى تاقىشى بىلەن تۈرك ئەسكەرلىرىنىڭ دەۋھەگە كېلىشى تىزلەشتى. بەلكى تۈركىيە، كۈۋەيت ۋە ئومان ئىران بىلەن يېقىنلىشىىشى مۇمكىن. بۇنداق بولسا، ھىزبۇللاھ بىلەن ھاماسنىڭ سۈرىيە ئۇرۇشى سەۋەپلىك بۇزۇلغان ئارىسىمۇ تۈزىلىشى مۇمكىن“

ھېرست ئاخىرىدا ”پادىشاھ ئابدۇللانىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن سالمان ۋە ئوغلى مۇھەممەد ھاكىمىيەتنى ئالغاندا، كىشىلەر بۇ ئىككىسىنىڭ پۈتۈن سۈننىيلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، بۇ رايۇن ئەڭ زار بولغانغا بىر رەھبەرلىكىنى بارلىققا كەلتۈرۈشىنى ئۈمىت قىلغان . لېكىن ئۇنداق قىلىشنىڭ ئورنىغا، بۇ ئىككى كىشى بۇ رايۇننى كېيىن قايتا تۈزەلتىكى بولمايدىغان دەرىجىدە بۆلىۋەتكەندەك قىلىدۇ“

تەرجىمە قىلغۇچى: ئۆچمەس

مەنبە: http://arabi21.com/story/1015940/%D9%87%D9%8A%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%88%D8%B6%D9%89-%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86%D9%87