ئىدلىب ھەربىي ھەرىكىتى باشلاندى

تۈركىيە جۇمھۇرباشكانى ئەردوغان ”بۈگۈن ئىدلىبتە جىددىي بىر ھەرىكەت بار“ دېدى

ئىدلىبتە توقۇنۇشماسلىق رايونلىرى قۇرۇش ئۈچۈن، سىنتەبىردە ئاستانەدە كېلىشىم تۈزگەن ئىككى دۆلەتتىن تۈركىيە شەھەر ئىچىنىڭ، رۇسىيە شەھەر ئەتراپىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش مەقسىتىدە 500 ئەسكەر ئەۋەتىش تەييارلىقلىرىنى پۈتتۈرگەن ئىدى. ئەمما بۇ ھەربىي ھەرىكەتكە ئالاقىدار رەسمىي بايانات بېرىلمىگەن ئىدى. جۇمھۇرباشكانى ئەردوغان بۈگۈن ئافيونكاراھىساردىكى ئاك پارتىيە لاگىرىنىڭ ئېچىلىش نۇتقىدا ئىدلىبتە جىددىي بىر ھەرىكەت بولۇۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى:

”فىرات قالقىنى ھەرىكىتىدە ئاچقان يوللىرىمىزغا ئالاقىدار ھالدا يېڭى بىر قەدەم بىلەن تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ كىرىشكە غەيرەت قىلىۋاتىمىز. بۈگۈن ئىدلىبتە جىددىي بىر ھەرىكەت بار ۋە بۇ ھەرىكەت داۋام قىلىدۇ. ئىدلىبتىن كېيىنمۇ يېڭى قەدەملەر بېسىشنى داۋام قىلىمىز.“

ئەسكەرلىرىمىز تېخى ئىدلىبقا كىرمىدى

لېكىن ئەردوغان ”ئەسكەرلىرىمىز تېخى ئىدلىبتا ئەمەس، ئىدلىبقا ئەركىن سۈرىيە ئارمىيىسى كىردى. ئىدلىبنىڭ ئىچى بىزنىڭ قولىمىزدا، سىرتى رۇسىيەنىڭ قولىدا بولىدۇ. رۇسىيە ھاۋادىن، تۈرك قوراللىق كۈچلىرى چىگرا ئىچىدىن دەستەك بېرىۋاتىدۇ“ دېدى. ئەردوغان يەنە يۈز بەرگۈسى بىر كۆچ – كۆچ ئۈچۈن ھەر تۈرلۈك تەييارلىقلىرىمىز بار دېدى.

برونىۋىكلار ئۈچۈن تاملار ئېلىۋىتىلدى

برونىۋىك ماشىنىلارنىڭ كىرىپ – چىقىشى ئۈچۈن، سۈرىيە چىگرىسىغا سوقۇلغان تاملارنىڭ بەزىلىرى ئېلىۋېتىلدى.

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: http://www.haber7.com/guncel/haber/2441669-erdogandan-idlib-aciklamasi-harekat-basladi

ھۇجۇمچى خرىستىيان بولسا ساراڭ، مۇسۇلمان بولسا تېررورىست بولىدۇ

ئامېرىكا تاراتقۇلىرى ئاق تەنلىك خرىستىيان ئىكەنلىكى ئېنىق بولغان لاسۋېگاس ھۇجۇمچىسىنى ”تېررورىست“ دېمەسلىكتە چىڭ تۇرۇۋاتىدۇ.

ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ تېررورىست Joseph Lambardo نى ”ساراڭ ۋە كېسەل“، لاسۋېگاس ھۇجۇمچىسىنى ”يالغۇز بۆرە“ دەپ ئاتىشى تالاش – تارتىش قىلىنماقتا. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا قىلىنىۋاتقان تەنقىتلەردە ”بۇ ئادەم مۇسۇلمان بولسىدى، شۇ ھامان تېررورىست ماركىسى چاپلىناتتى“ دېيىلدى.

ئامېرىكىنىڭ لاسۋېگاس شەھىرىدە Stephen Paddock ئىسىملىك بىر ئامېرىكا پۇقراسى يەكشەنبە كۈنى كەچتە كونسېرت مەيدانىدىكى كىشىلەرنى يولنىڭ قارشىسىدىكى مېھمانخانىدىن ئوققا تۇتقان، ھۇجۇمدا 59 كىشى ئۆلۈپ، 525 كىشى يارىلانغان ئىدى. لاسۋېگاس ساقچىلىرى Paddock نىڭ بۇ ھۇجۇمنىڭ ھەر بىر تەپسىلاتىنى ئىنچىكىلىك بىلەن پىلانلىغانلىقى، مېھمانخانا ياتىقى بىلەن كارىدورغا كامىرا ئورۇنلاشتۇرغانلىقى ۋە مېھمانخانىنىڭ 32- قەۋىتىدىكى ياتىقىدىن قارشىدىكى كونسېرت مەيدانىغا قارىتىپ 9~11 مىنۇتقىچە ئوت ئاچقانلىقىنى ئېنىقلىغان ئىدى. ساقچىلار Paddock نىڭ مېھمانخانىدىكى ياتىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوخشىمىغان ئۈچ جايدىكى ئاختۇرۇشتا ھۇجۇمچىغا تەۋە 47 دانە قورالنى قولغا چۈشۈرگەنلىكىنى بىلدۈرگەن ئىدى.

فېدىراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى ھۇجۇمچىنىڭ ھەر قانداق بىر خەلقئارالىق تېررور تەشكىلاتى بىلەن ئالاقىسى يوقلۇقىنى ئوچۇقلىغان بولسىمۇ، ئەمما دائىش بۇ ھۇجۇمنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان ئىدى. ئامېرىكىدىن دائىشنىڭ بۇ ئۈستىگە ئېلىۋېلىشىغا قارىتا ھېچقانداق بايانات كەلمىدى.

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: https://www.islahhaber.net/hristiyansa-deli-ve-hasta-muslumansa-terorist—-192415.html

كۈردىستان: ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىدىغان مۇستەقىللىقنى خالىمايمىز

ئىراق كۈرد رايونلۇق ھۆكۈمىتىنىڭ ئېتىرازلارغا قارىماي مۇستەقىللىق رېفېراندۇمى ئۆتكۈزۈشىدىن كېيىن، رايوندا بىر ئېنىقسىزلىق ۋە قاتماللىق پەيدا بولدى. تۈركىيە گېزىتىدە بايانات ئېلان قىلغان كۈردىستان باش مىنىستىرى نەچىرۋان بارزانى (پرېزىدېنت مەسئۇد بارزانى ئەمەس) ”بۇ رېفېراندۇم ھەرگىزمۇ تۈركىيەنىڭ مىللىي بىخەتەرلىكىگە تەھدىت پەيدا قىلىدىغان بىر ھەرىكەت ئەمەس. چىگرا ئېغىزلىرىنىڭ تاقىلىشى تۈركىيەگىمۇ، بىزگىمۇ پايدىسىز “ دېدى.

نەچىرۋان بارزانىنىڭ باياناتىنىڭ قىسقارتىلمىسى مۇنداق:

خەلقنىڭ ئىرادىسى

رېفېراندۇم ئىراقتا ياشايدىغان كۈرد خەلقى تەرىپىدىن ئەمەلگە ئاشۇرۇلدى. بۇ مەسىلىدە بىر چۈشىنىشمەسلىك بولغانلىقىنى كۆرۈۋاتىمىز. رېفېراندۇمدىن كېيىنلا كۈردىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغۇدەكمىش دېگەندەك بىر ئەندىشە بار. بىز بۇنداق بىر ئىشنىڭ يوقلۇقىنى سۆزلىدۇق. يەنە رېفېراندۇمدىن كېيىن كۈردىستاننىڭ چىگرالىرىنى بەلگىلىگۈدەكمىش دېگەندەك بىر ئەندىشىمۇ بار. بۇنىڭمۇ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى بىلدۈرۈشنى خالايمىز. رېفېراندۇم خەلقىمىزنىڭ كىلەچەك ھەققىدىكى ئىستەكلىرىنى ۋە ئىرادىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ئۈچۈن ئۆتكۈزۈلدى.

تۈركىيەگە تەھدىت ئەمەس

رېفېراندۇم ھەرگىزمۇ تۈركىيەنىڭ مىللىي بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سالمايدۇ. بۇ چۈشەنچە خاتادۇر. تۈركىيە بىلەن ئۇزۇن بىر ئۆتمۈشكە ئىگىمىز. تۈركىيە ھەر زامان ئىراق كۈرد خەلقىگە ياردەمچى بولدى. تۈركىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىمىزنىڭ تېخىمۇ ياخشى بولۇشىنى خالايمىز. كۈردىستاندا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ رېفېراندۇمنىڭ مۇبالىغە قىلىنماسلىقى كېرەكلىكىنى ئويلىشىۋاتىمىز.

چىگرالار ئوچۇق بولۇشى كېرەك

چىگرا ئېغىزلىرى تاقىۋېتىلسە نە تۈركىيەگە، نە بىزگە پايدىسى يوق. تۈركىيەنىڭ كۈردىستانغا بولغان مال ئېكسپورتى 2016- يىلىدىن باشلاپ 10 مىليارد دوللارغا چىقتى. ھەم تۈركىيەدە ھەم بۇ يەردە مىڭلارچە ئىش ئىمكانىيىتى يارىتىلغان ھالەتتە. نىشانىمىز ئېكسپورت رەقەملىرىنى 2017- يىلىدا 14 مىليارد دوللارغا چىقىرىش ئىدى. شۇڭا بۇ چىگرا ئېغىزلىرىنىڭ ئوچۇق بولۇشى ھەر ئىككى تەرەپكە پايدىلىق. بىزنىڭ قارىشىمىزچە، چىگرا ئېغىزلىرىنى تاقاش قارارى ئۈچۈن ھېچبىر باھانە يوق.

كلاپان تۈركىيەنىڭ قولىدا، ئەمما

تۈركىيە بۇ يەردىكى ئېنىرگىيەنىڭ ياۋروپاغا توشۇلۇشىدا ھەر زامان بىخەتەر بىر يەر بولۇپ كەلدى. تۈركىيەنىڭ بۇندىن كېيىنمۇ بۇ شەكىلدە داۋام قىلىشىنى خالايمىز. نېفىت كلاپانى تۈركىيەنىڭ قولىدا، ئەمما تۈركىيە بىلەن ئىمزالىغان بىر كېلىشىمىمىز بار. رۇسىيەنىڭ روسنېفىت (Rosneft) شىركىتى بىلەن تۈزگەن كېلىشىمىمىز بىلەن ھەم تۈركىيە ھەمدە ياۋروپا ئۈچۈن تەبىئىي گاز تۇرۇبا لىنىيەسى ياتقۇزۇش خىزمەتلىرى ئىچىدە تۇرۇۋاتىمىز. كېلىشىم بۇ لىنىيەنىڭ تۈركىيەدىن ئۆتۈشىگە ئالاقىدار بولۇپ، بۇ يەردىن ئېلىنىپ ياۋروپاغا توشۇلىدۇ. تۈركىيەمۇ تەبىئىي گازغا ئېھتىياجلىق بولماقتا، ئەمما تەبىئىي گازنىڭ كۆپ قىسمى ياۋروپاغا يەتكۈزۈلىدۇ. بىرىنچى باسقۇچتا بىر مىليارد دوللارلىق مەبلەغ سېلىندى. روسنېفىت بىلەن بولغان سۆھبەتلىرىمىز داۋام قىلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ئۈچۈن، بىر تۈرك شىركىتى ۋە بىر نەچچە چەتئەل شىركەتلىرى بىلەن تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىنىشى ھەققىدە سۆھبەتلەر ئۆتكۈزۈلۈۋاتىدۇ.

ئىسرائىلىيە بىلەن مۇناسىۋىتىمىز يوق

كۈردىستان بايرىقىدىن باشقا ھەر قانداق بىر بايراقنىڭ ئېسىلىشىنىڭ ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتى ئەمەسلىكىنى ئېيتقان بارزانى ”بىزنىڭ رەسمىي دېگۈدەك ئىسرائىلىيە بىلەن ھېچبىر مۇناسىۋىتىمىز يوق. ئەمما بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە دۇنيانىڭ ھېچبىر مىللىتىگە قارشى بىر دۈشمەنلىكىمىزمۇ يوق. ئىسرائىلىيە بايرىقىنىڭ ئېسىلىشىنى كۈردىستاننىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن دەپ قارىمايمىز“ دېدى.

كەركۇك كۈردلەرنىڭلا ئەمەس

رېفېراندۇم ئۆتكۈزۈلگەن ئەڭ سەزگۈر رايونلارنىڭ بىرى بولغان كەركۇك ھەققىدىمۇ توختالغان نەچىرۋان بارزانى، ”كەركۇك بىرلىكتە ياشاش شەھىرىدۇر. كەركۇك يالغۇز كۈردلەرنىڭلا شەھىرى ئەمەس. ئەرەبلەرنىڭ، تۈركمەنلەرنىڭ، خرىستىيانلارنىڭ ۋە باشقا خەلقلەرنىڭمۇ شەھىرىدۇر. ھېچبىر زامان كەركۇكنى كۈردىستانغا قوشۇۋېلىش ئۈچۈن مەجبۇرلىمايمىز. مۇستەقىل بىر رايون بولامدۇ، كۈردىستاننىڭ ئىچىدە قالامدۇ، شۇ يەردىكى خەلقلەر ئۆزلىرى قارار چىقىرىدۇ. كەركۇكتە ياشايدىغان پۈتۈن خەلقلەر ئۆزىنىڭ ھۆر ئىرادىسى بىلەن قايسى مودېلنى ئوتتۇرىغا قويسا، بىز ئۇنىڭغا ھۆرمەت قىلىمىز“ دېگەن ئىبارىلەرنى قوللاندى.

مانېۋىر كېڭەيتىلمەسلىكى كېرەك

تۈركىيە بىلەن ئىراقنىڭ كۈردىستان چىگراسىدىكى بىرلەشمە مانېۋىرىنىڭ كۈردىستان چىگراسى ئىچىگە يول ئېلىشىغا ئىشەنمەيمەن. تۈركىيەنىڭ مانېۋىرنى ئۆز تۇپراقلىرى ئىچىدە ئۆتكۈزۈشى ئۆزىنىڭ ئىشى. ئەمما بىز تەرەپكە ئۆتۈشنى ئويلىسا، كەسكىن ھالدا بۇنىڭغا قارشى بىر پوزىتسىيەمىز بار. بۇنداق بىر ئىشنىڭ يۈز بېرىشىنى كۈتمەيمەن ۋە يۈز بېرىدۇ دەپمۇ قارىمايمەن.

بىزنى بۇ يولغا باغدات مەجبۇرلىدى

كۈردىستان باش مىنىستىرى نەچىرۋان بارزانى سۆزىنى مۇنداق داۋام قىلدى: ”خەلقىمىزنىڭ قورقۇنچى باغداتنىڭ رىئاللىقنى كۆرمىگەنلىكىدىن كېلىپ چىقتى. بۇنىڭغا نۇرغۇن مىسال ئالالايمىز. بىرىنچىسى، ھاشدى شابىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە قانۇنىيلىشىشىدۇر. ھالبۇكى، ھاشدى شابى بىر گۇرۇپپا خەلق ئەسكەرلىرى ئىدى، ئەمما ئۇلارنى قانۇنىيلاشتۇردى، ھەر تۈرلۈك ئېھتىياجلىرىنى قامداپ، قوراللاندۇردى. پەشمەرگە 1800 ئەسكىرىدىن ئايرىلىپ قالدى، ئون مىڭدىن ئارتۇق يارىدارى بار. ئىراق پارلامېنتى بۇنى كۈنتەرتىپكىمۇ قويمىدى. دۇنيا بانكىسى ۋە IMF بۇ ئىشلار ھەققىدە ئىراققا ياردەم قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ، ئەمما بىزگە بىر كۇرۇش بېرىشنىمۇ ئويلىشىپ قويغىنى يوق. شۇڭا كۈردلەرنىڭ نېمىشقا رېفېراندۇم يولىنى تاللىغانلىقىنى باغداتتىن سورىماق لازىم. بۇ يولغا بىزنى باغدات مەجبۇر قىلدى. 2003- يىلى ئۆزىمىزگە تەۋە ھەممە نەرسىمىز بار ئىدى. ئۆز ئىستىكىمىز ۋە ئىرادىمىز بىلەن باغداتقا تەۋە بولدۇق. چۈنكى بىزگە ئىراقنىڭ بىر فېدىراتسىيەلىك دىموكراتىك دۆلەت بولىدىغانلىقىنى سۆزلىدى. بىرلىكتە ياشاش ئۈچۈن كۆپ تىرىشتۇق. 13 يىل ئۆتۈپ كەتكەندىن كېيىن، ئۆزىمىزدىن بىز ئىراقنىڭ نەرىدە دەپ سوراۋاتىمىز. ۋەدە قىلغانلىرىنىڭ ھېچبىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرغىنى يوق.“

ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىدىغان مۇستەقىللىقنى خالىمايمىز

باغدات بىلەن سۆھبەت يولى ئارقىلىق ھەل قىلىش چارىسى تېپىشنى خالايمىز. ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىدىغان مۇستەقىللىقنى خالىمايمىز. بۇ رېفېراندۇم بىلەن خەلقىمىزنىڭ ئىرادىسى ۋە ئىستىكىنى دۇنياغا كۆرسىتىشنى خالىدۇق. ئىككىنچى قەدەمدە باغدات دائىرىلىرىنىڭ سۆھبەت ئۈستىلىدە مەسىلىلەرنى قولىغا ئېلىپ، بىز بىلەن بىرلىكتە ھەل قىلىشىنى خالايمىز.

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: http://www.haber7.com/guncel/haber/2434390-barzaniden-geri-adim-sinyali

كۈردىستان رېفېراندۇمىنىڭ نەتىجىسى چىقتى

ئىراقنىڭ كۈردلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلىرىدا 25- سىنتەبىر كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن مۇستەقىللىق رېفېراندۇمىنىڭ ئېنىق نەتىجىلىرى ئېلان قىلىندى. ئىراق كۈرد رايونلۇق ھۆكۈمىتى مۇستەقىل ئالىي سايلام ۋە رېفېراندۇم كومىتېتىنىڭ باشلىقى ھىندىرىن مۇھەممەد بۇ قېتىمقى رېفېراندۇمنىڭ نەتىجىلىرىنى ئېلان قىلدى:

رېفېراندۇمدا بىلەت تاشلاش سالاھىيىتىگە ئىگە 4581255 كىشىنىڭ ئىچىدىن 3305925 كىشى بىلەت تاشلىدى.

ئىناۋەتلىك بىلەت سانى: 3085935

ئىناۋەتسىز بىلەت سانى: 21180

كۈردىستان مۇستەقىل بولسۇن دېگەنلەر: 92.73 پىرسەنت

كۈردىستان مۇستەقىل بولمىسۇن دېگەنلەر: 7.27 پىرسەنت

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: http://www.haber7.com/ortadogu/haber/2433968-gayrimesru-referandumda-kesin-sonuclar-aciklandi

تۈركىيەنىڭ ئىدلىب ھەربىي ھەرىكىتىگە قويغان شەرتى

ئاستانە باشلىقلار يىغىنىدا سۈرىيەدىكى تەرەپلەر ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە ئىدلىب ئۈچۈن يارىشىش قولغا كەلتۈرۈلدى.

تۈركىيە، رۇسىيە، ئىران ۋە سۈرىيە ھۆكۈمىتى ”توقۇنۇشماسلىق رايونى“ ۋە ئەلقائىدەنىڭ سۈرىيەدىكى قولى تەھرىرۇششامغا قىلىنىدىغان ھەربىي ھەرىكەت ئۈستىدە كېلىشتى. ئەنقەرە ئالدىن پىلانلانغان بۇ ئوپېراتسىيەگە ”ئۆكتىچىلەرگە چېقىلماسلىق“ شەرتى بىلەن ”ماقۇل“ دېدى.

سۈرىيەدىكى ئىچكى ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن باشلانغان ئاستانە سۆھبەتلىرىنىڭ 6- قېتىملىقىدا توقۇنۇشماسلىق رايونلىرى فورمۇلاسىنىڭ ئىدلىب ئۈچۈنمۇ تەدبىقلىنىشى قارارلاشتۇرۇلدى. ئالدىنقى قېتىملىق سۆھبەتتە كېپىل بولغۇچى دۆلەت دەپ ئېلان قىلىنغان تۈركىيە، رۇسىيە ۋە ئىرانلار، بۇ قېتىم سۈرىيە ھۆكۈمىتى بىلەن سۈرىيەنىڭ سىياسىي كىلەچىكى ئۈچۈن ئاچقۇچ ھېسابلىنىدىغان ئىدلىبتە توقۇنۇشماسلىق رايونلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن كېلىشكەندىن كېيىن، ئەلقائىدەگە چېتىشلىق ”تېررورلۇق تەشكىلاتى“ تەھرىرۇششامغا ئۈچ تەرەپلىك ھەربىي ھەرىكەت يۈرگۈزۈش ئۈچۈنمۇ قول سىقىشتى. ئىشەنچىلىك مەنبەلەردىن ئېلىنغان ئۇچۇرلارغا قارىغاندا، تۈركىيە ي پ گ نىڭ ئىدلىبقا كىرىش ئېھتىمالى، كۆچمەنلىك دولقۇنى ۋە پۇقرالارنىڭ تالاپەتكە ئۇچرىشى قاتارلىق سەۋەبلەردىن ئانچە قىزىقمىغان بۇ ھەربىي ھەرىكەتكە شەرتلىك ھالدا ”ماقۇل“ دېگەن. ئەنقەرەنىڭ ”ئۆكتىچىلەرگە ھۇجۇم قىلىنمايدۇ، ھەربىي ھەرىكەتتىن كېيىن، رايوندا داۋاملىق تۇرىۋېرىدۇ“ دېگەن شەرتلىرىگە رۇسىيە بىلەن ئىران قوشۇلغان. بۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ ئىدلىبقا قىلىدىغان ئورتاق ھەربىي ھەرىكىتىدە، تۈركىيەنىڭ ئۆكتىچىلەر كونتروللۇقىدىكى رايونلاردا، رۇسىيە ۋە ئىراننىڭ سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ كونتروللۇقىدىكى رايونلاردا ئەسكەر تۇرغۇزىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

تۈركىيە بۇ شەكىلدە رۇسىيە بىلەن ئىراننىڭ ئۆكتىچىلەرگە مۇداخىلە قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ ۋە تەھرىرۇششامغا قىلىنىدىغان ھەربىي مۇداخىلىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماسلىق ئۈچۈن بىخەتەرلىك تېمى قۇرالايدۇ. ئىدلىبتىكى ئۆكتىچىلەر رايونلىرىدا تۇرغۇزۇلىدىغان تۈركىيە ئەسكەرلىرى پۇقرالارنىڭ قوغدىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. ھۆكۈمەت كونتروللۇقىدىكى رايونلاردا بولسا رۇسىيە بىلەن ئىران ئەسكەر تۇرغۇزىدۇ. ئاستانە باشلىقلار يىغىنىدىن بىر نەچچە كۈن ئىلگىرى رايوندىكى رۇس كۈچلىرىنىڭ بەزى نۇقتىلاردا ھەرىكەتكە ئۆتۈشى دىققەت قوزغىدى. ئىدلىبنىڭ جەنۇبىدىكى ئەسەد ھۆكۈمىتىنىڭ كونتروللۇقىدىكى يەرلەردە رۇس ئەسكەرلىرى كونترول نۇقتىلىرى قۇرۇشقا باشلىدى. رۇسلارنىڭ ئىدلىبقا كىرىش – چىقىشنى كونترول قىلىشقا باشلىغانلىقى ئېنىقلاندى. ئەمما بۇ پىلاندا زىيادە كۆپ ئۆزگەرگۈچى ئامىللارنىڭ بولۇشى سەۋەبلىك، مەنبەلەر ”بۇ ھەربىي ھەرىكەتنىڭ تەپسىلاتلىرى ئۆكتەبىردە ئېچىلىدىغان 7- قېتىملىق ئاستانە باشلىقلار يىغىنىدا ئېنىق بولىدۇ ياكى ھەر زامان ھەرىكەت باشلىنىشى مۇمكىن“ دېگەندەك باھالاردا بولۇۋاتىدۇ.

ماسلاشتۇرۇش مەركىزى قۇرۇلىدۇ

تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى ئېلان قىلغان باياناتتا، ئۈچ دۆلەتتىن كەلگەن كۆزەتكۈچىلەرنىڭ توقۇنۇشماسلىق رايونلىرىنىڭ چىگرالىرىنى ھاسىل قىلىدىغان رايونلاردا قۇرۇلىدىغان كونترول ۋە كۆزىتىش نۇقتىلىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇلىدىغانلىقى بىلدۈرۈلدى. باياناتتا ”كۆزەتكۈچى قىسىملارنىڭ تۈپ ۋەزىپىسى ھۆكۈمەت بىلەن ئۆكتىچىلەرنىڭ ئارىسىدا توقۇنۇش يۈز بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇرۇش توختىتىشقا خىلاپلىق قىلىش قىلمىشلىرىنى كۆزىتىش“ دەپ بەلگىلەندى. كۆزەتكۈچى قىسىملارنىڭ پائالىيەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ئۈچ كېپىل دۆلەت ئارىسىدا قۇرۇلىدىغان بىرلەشمە ماسلاشتۇرۇش مەركىزى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. باياناتتا يەنە ”تۈركىيە ئۆكتىچىلەرنىڭ كېپىلى سۈپىتىدە ئۇرۇش مەيدانىدىكى ئۆكتىچىلەرنىڭ مەيدانىنىمۇ ئويلىشىپ، يارىشىشنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى“ دېيىلدى. ئىشلارنىڭ تېخىمۇ ئېنىق بولۇشى ئۈچۈن، 7- قېتىملىق ئاستانە يىغىنىنىڭ ئۆكتەبىرگە ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقى، ئەمما ھەربىي ھەرىكەتنىڭ ھەر زامان باشلىنىشى مۇمكىنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

سۈرىيەدىكى ئەڭ ئاخىرقى سەھنىدە ئەڭ ئاچقۇچلۇق قەدەم

تۈركىيە، رۇسىيە ۋە ئىرانلار ئاستانە سۆھبەتلىرى ئارقىلىق سۈرىيەدىكى توقۇنۇشماسلىق دەۋرىنى باشلاتقۇزغانىدى. ئىدلىب تەھرىرۇششامنىڭ كونترولىغا ئۆتكەندىن كېيىن، بۇ شەھەرنىڭ ”تېررورىستلار“ دىن تازىلىنىشى سۈرىيەنىڭ سىياسىي كېلەچىكى ۋە ئاكتيورلارنىڭ ئورنى نۇقتىسىدىن ئەڭ ئاچقۇچلۇق قەدەم ھالىغا كەلدى. ئەتراپىدىكى رايونلار بىلەن قوشۇلۇپ، ئالتە مىليون سۈننىي سۈرىيەلىك ياشايدىغان بۇ شەھەرگە قارىتا ئېلىپ بېرىلىدىغان ھەربىي ھەرىكەتنىڭ پۇقرالارنىڭ ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىشىغا، تۈركىيەگە ئاقىدىغان مىليونلارچە كۆچمەنلەر دولقۇنىغا ۋە سۈرىيەنىڭ كىلەچىكىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان نوپۇس ئۆزگىرىشىگە سەۋەب بولۇش ئېھتىمالى تۈركىيەنىڭ بۇ ھەربىي ھەرىكەتتىن ئۆزىنى تارتىشىغا سەۋەب بولغان ئىدى. ئەنقەرەنىڭ، ي پ گ بىلەن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىۋاتقان ئامېرىكا بىلەن فرانسىيە ۋە رۇسىيەنىڭ بۇ ھەربىي ھەرىكەتنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشىدىن كېيىن، ئاستانە سۆھبىتىدە ھەربىي مۇداخىلىگە يېشىل چىراق يېقىشى ساقلانغىلى بولمايدىغان ئىشقا ئايلاندى. تۈركىيەنىڭ ئۆكتىچىلەرنىڭ ئىدلىبتىكى مەۋجۇتلۇقىنى داۋام قىلىشى ئۈچۈن قويغان شەرتلىرىنىڭ رايوننىڭ كىلەچىكى ئۈچۈن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

ئافرىن ئۈچۈن ئەركىن سۈرىيە ئارمىيىسىدىن تىزىملىك تەلەپ قىلىندى

تۈركىيەنىڭ ي پ گ نىڭ تازىلىنىشى ئۈچۈن ئۇزۇندىن بۇيان تەييارلىق قىلىۋاتقان ئافرىن ئوپېراتسىيىسىنىڭ ئالدىمىزدىكى ھەپتە ئاخىرى باشلىنىشى مۇمكىنلىكى ئېيتىلماقتا. تۈركىيەنىڭ ئەركىن سۈرىيە ئارمىيىسى كۈچلىرىدىن لازىملىق جەڭچى ۋە ئوق – دورا مىقدارىنى ئېنىق بىلدۈرۈشى تەلەپ قىلىنغانلىقى ئېنىقلاندى. فىرات قالقىنى ئوپېراتسىيەسىنىڭ ئالدىدىمۇ مۇشۇنداق ئىشلارنىڭ بولغانلىقى دىققەتلەرنى تارتماقتا. ئىدلىبقىمۇ ئوخشاش ۋاقىتتا ھەربىي ھەرىكەت باشلىنىشى مۇمكىنلىكى ھەققىدە خەۋەرلەر بار.

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: http://www.haber7.com/guncel/haber/2424956-operasyona-ankara-sarti

دۇنيانىڭ يېڭى تەرتىپى: جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى

ئاپتورى: شۆيىن

مەن پرېزىدېنت پۇتىن بىلەن كېلىشتىم. تاشقى مۇھىت قانداقلا ئۆزگەرمىسۇن، جۇڭگو – رۇسىيە مۇناسىۋىتى تەسىرگە ئۇچرىمايدۇ. ئىككى تەرەپ ئۆزئارا قوللاشنى زورايتىپ، ئومۇميۈزلۈك ھەمكارلىقنى كۈچەيتىدۇ. ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، تېخىمۇ ئەمەلىي نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈپ، ئىككى دۆلەت خەلقىگە ۋە دۇنيا خەلقىگە ياخشىلىق يەتكۈزىدۇ. – شى جىنپىڭنىڭ 2017- يىلى 7- ئاينىڭ 3- كۈنى موسكۋادا سۆزلىگەن نۇتقى

بۈگۈنكى ماقالىمىزدا جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقداشلىقىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋە بۇندىن كېيىنكى خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەرگە بولغان چوڭقۇر تەسىرىنى مۇھاكىمە قىلىمىز. توردا جۇڭگو – رۇسىيە مۇناسىۋىتىگە دائىر مۇھاكىمىلەر ناھايىتى كۆپ. ئۇنىڭ ئىچىدىكى بىر خىل كۆز قاراش بولسا: ”رۇسىيە مۇرەسسە قىلىدۇ، شۇنداقلا رۇسىيە بىلەن ئامېرىكا ئۇكرائىنا ۋە سۈرىيەدىكى مەنپەئەتلىرىنى ئۆزئارا ئالماشتۇرىدۇ. ئاندىن كېيىن رۇسىيە بىلەن ئامېرىكا بىرلىشىپ جۇڭگوغا تۇتۇش قىلىدۇ“ دېگەن قاراش بولۇپ، بۇنىڭدىن يەكۈنلەنگەن خۇلاسە: ”ئامېرىكا رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ جۇڭگونى چەكلەيدۇ، شۇڭا جۇڭگو رۇسىيەنى دۈشمەن بىلىپ، ھەر تەرەپتىن مۇداپىئە كۆرۈشى كېرەك“ دېگەندىن ئىبارەت. ئۇنداقتا بۇ خىل كۆز قاراش پۇت تىرەپ تۇرالامدۇ؟ جۇڭگو – رۇسىيە مۇناسىۋىتىنىڭ ھەقىقى قىياپىتى قانداق؟ كەلگۈسىدە بۇ خىل مۇناسىۋەت تەرەققىي قىلغان ۋە يۈكسەلگەندىن كېيىن قانداق ھالەتتە بولىدۇ؟

ئالدى بىلەن رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ۋە سۈرىيە مەسىلىسىدە غەرب بىلەن مۇرەسسە قىلىدىغان – قىلمايدىغانلىقىنى ئانالىز قىلايلى. ھەممىمىز رۇسىيە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنىڭ بىرلا خىل ئىكەنلىكىنى، ئاساسلىقى نېفىت – گاز ئېكىسپورتىغا تايىنىدىغانلىقىنى بىلىمىز. غەرب رۇسىيەنى تارمار قىلىشتا جەزمەن ئۇنىڭ نېفىت – گاز ئېكىسپورتىنى قىسىدۇ. نېفىت – گاز ئېكىسپورتى بوغۇلسا، رۇسىيەنىڭ خەلقئارالىق كىرىم – چىقىمى مۇقەررەر تەڭپۇڭلۇقىنى يوقىتىدۇ. ھېلىمۇ بىر تالاي ئامېرىكا دوللىرىنى ئۆتنە ئالغان رۇسىيە ئېنىقلا ئامېرىكا دوللىرى قەرزىنىڭ تۇزىقىغا چۈشۈپ قالىدۇ. ئاندىن كېيىن رۇبلى قىممىتىنىڭ چۈشۈپ كېتىشى، پۇل پاخاللىقى، ئىچكى قالايمىقانچىلىق ۋە غەربنىڭ قوللىشىدىكى 5- كالوننا… ۋاھاكازالار ئوتتۇرىغا چىقىپ، رۇسىيە مۇقەررەر ئىچىدىن يىمىرىلىپ كېتىدۇ. بۇ غەربنىڭ ئەينى يىللاردا سۆۋېت ئىتتىپاقىنى پارچىلاش ئۇسۇلى بىلەن ئوخشاش.

رۇسىيەگە كەلسەك، بۇ خىل پۇل – مۇئامىلە سىرتماق ئۇرۇشىدا ئامان قالماقچى بولسا، ئۆزىنىڭ نېفىت ئېكىسپورت بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشى شەرت. ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيىسى دېڭىز – ئوكيان ترانسىپورت يوللىرىنى كونترول قىلغان ئەھۋالدا، قۇرۇقلۇقتىكى نېفىت تۇرۇبا لىنىيەلىرى ئالاھىدە مۇھىم بولۇپ قالدى. ھەر قانداق بىر دۆلەت ياۋروپاغا نېفىت ۋە تەبىئىي گاز ئېكسپورت قىلماقچى بولسا، شىمال، ئوتتۇرا ياكى جەنۇب لىنىيەلىرىنىڭ بىرسىدىن چوقۇم ئۆتىدۇ. شىمال لىنىيەسى رۇسىيەدىن باشلىنىپ، ئۇكرائىنادىن ئۆتۈپ، گېرمانىيەگە بارىدىغان ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسى ۋە بالتىق دېڭىزى قىرغاقلىرىدىن بىۋاسىتە گېرمانىيەگە بارىدىغان شىمالىي ئېقىن تۇرۇبا لىنىيەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئوتتۇرا لىنىيە بولسا، كاسپىي دېڭىزى ۋە رۇسىيەنىڭ كاۋكاز رايونىدىن باشلىنىپ، تۈركىيەدىن ئۆتۈپ، جەنۇبىي ياۋروپا رايونىغا بارىدىغان تۇرۇبا لىنىيەسىدۇر. جەنۇپ لىنىيەسى بولسا پارس قولتۇقىدىن باشلىنىپ، سۈرىيەدىن ئۆتۈپ، ئوتتۇرا دېڭىز قىرغاقلىرىدىكى پورتلارغا، ئاندىن جەنۇبىي ياۋروپاغا بارىدىغان تۇرۇبا لىنىيەسىدۇر.

ئۇكرائىنا كرىزىسى پارتلاشنىڭ ئالدىدا، رۇسىيە پەقەت ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسىنىلا ئىشلىتەتتى. ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسى ياۋروپا – رۇسىيە مەنپەئەتلىرىنى باغلايدىغان تۈگۈنگە ئايلانغان ئىدى. ئېنىرگىيە ئىمپورتىنى كۆپ مەنبەلەشتۈرۈشنى ۋە ئېنىرگىيە بىخەتەرلىكىنى ئويلىشىپ، گېرمانىيە ئامېرىكىنىڭ رۇسىيە نېفىت تۇرۇبا لىنىيەسىگە جازا يۈرگۈزۈشىگە ئىزجىل قارشى تۇرۇپ كەلدى. ياۋروپا بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئېنىرگىيە بىخەتەرلىكى مەسىلىسىدىكى تالاش – تارتىشى ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ بۈگۈنگە قەدەر كېسىلمەي، رۇسىيەنىڭ نېفىت – تەبىئىي گاز ئېكسپورتىدا ئىشلىتىۋاتقان بىردىنبىر تۇرۇبا لىنىيەسى بولۇۋاتقانلىقىنىڭ سەۋەبىدۇر. بۇ تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ كېسىلىشى رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي جان تومۇرى كېسىلگەنگە باراۋەر. ئۇكرائىنادىكى مەنپەئەت رۇسىيەنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتىدۇر. رۇسىيەنىڭ بۇ يەردە مۇرەسسە قىلىشى مۇمكىن ئەمەس. خەق يۇقىرى باھا قويۇپ كاللىڭىزنى سېتىۋالماقچى بولسا، ساتامسىز؟

يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇكرائىنا قارا دېڭىزغا تۇتىشىدۇ. قارا دېڭىز رۇسىيەنىڭ كاۋكاز رايونى ۋە بۇ رايوننىڭ نېفىت – گازىنىڭ تۈركىيە ئارقىلىق جەنۇبىي ياۋروپاغا ئېكسپورت قىلىنىشىدىكى ئوتتۇرا لىنىيە تۇرۇبا يولىنىڭ بىخەتەرلىكىگە چېتىلىدۇ. شۇنداقلا قارا دېڭىز قولدىن كەتسە، تۈركىيەمۇ تەۋرىنىپ، يۈز ئۆرۈشكە باشلايدۇ دە، ئوتتۇرا لىنىيە تۇرۇبا يولىنىڭ قۇرۇلۇشىدىن سۆز ئاچقىلى بولمايدۇ. يەنى رۇسىيە ئۇكرائىنادىكى مەنپەئەتىدىن ئايرىلىپ قالسا، شىمال ۋە ئوتتۇرا لىنىيە تۇرۇبا يوللىرىنىڭ ھەر ئىككىلىسىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ. شۇ يىلى رۇسىيەنىڭ قىلچە ئىككىلەنمەي قىرىمغا ئەسكەر چىقىرىشىنىڭ سەۋەبى بۇ. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى مەنپەئەتى ئۈستىدە مۇرەسسە قىلىشى مۇمكىن ئەمەس.

ئۇنداقتا رۇسىيە سۈرىيە مەسىلىسىدە مۇرەسسە قىلامدۇ؟ ئوخشاشلا مۇمكىن ئەمەس. بايا ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ رۇسىيە بىلەن ياۋروپانىڭ مەنپەئەتىنى باغلىغانلىقىنى سۆزلەپ ئۆتتۇق. مۇبادا ئامېرىكا – ئىسرائىلىيە – سەئۇدى ئەرەبىستان ئىتتىپاقى سۈرىيەنى كونترول قىلغان تەقدىردە، پارس قولتۇقىدىن ئىئوردانىيە ۋە سۈرىيە ئارقىلىق تۈركىيەگە بارىدىغان ”سۈننىي مەزھىپى تۇرۇبا لىنىيەسى“ نى ئىشقا كىرىشتۈرىدۇ. بۇ ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسى ئارقىلىق باغلانغان رۇسىيە بىلەن ياۋروپانىڭ ئورتاق مەنپەئەت رىشتىسىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە سۈننىي تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ تۇتىشىدىغان يېرى جەنۇبىي ياۋروپا بولۇپ، بۇ رايوندا قەرز كرىزىسىغا پاتقان بەش ياۋروپا دۆلىتىنىڭ ئىچىدىكى تۆتى بار. جەنۇبىي ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن گېرمانىيە پۇل – مۇئامىلە ۋە ئىقتىسادىي سىياسەت جەھەتتە ئىزچىل قارشىلىشىپ كەلدى. مۇبادا ئامېرىكا – ئىسرائىلىيە – سەئۇدى ئەرەبىستان ئىتتىپاقى يېتەكچىلىك قىلغان سۈننىي تۇرۇبا لىنىيەسى ئۇتۇقلۇق ياتقۇزۇلسا، گېرمانىيەنىڭ ياۋروپا ئېنىرگىيە مەسىلىسىدىكى سۆز قىلىش ھوقۇقى زور دەرىجىدە ئاجىزلايدۇ. شۇنداقلا سۈننىي تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ توشۇش مىقدارى ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭكىدىن جىق يۇقىرى بولۇپ، ئامېرىكا سۈرىيەنى كونترول قىلسا، بۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا تۇرۇبا لىنىيەسى براك قىلىندى دېگەنلىك بولىدۇ.

بۇندىن باشقا، سۈننىي تۇرۇبا لىنىيەسى تۈركىيەدىن ئۆتىدىغان بولغاچقا، بۇ تۈركىيەنىڭ يۈز ئۆرۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. رۇسىيەنىڭ تۈركىيەدىن ئۆتىدىغان ئوتتۇرا لىنىيە تۇرۇبا يولىنى قۇرغىلى بولمايدۇ. گېئوپولىتىكا (جۇغراپىيەلىك سىياسىي) نۇقتىسىدىن قارىغاندا، رۇسىيە سۈرىيەنى قولدىن بېرىپ قويسا، ئىراننى ساقلاپ قالالمايدۇ. ئىران قولدىن كەتسە، غەرب سادقا ئوخشاش سىنارەدكە قارشى مۇداپىئە سىستېمىسىنى ئورۇنلاشتۇرغان تەقدىردە، رۇسىيەنىڭ كاۋكازدىن ۋولگا دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىمىغىچە بولغان رايونلىرى غەربنىڭ ھۇجۇمىغا پۈتۈنلەي مۇداپىئەسىز قالىدۇ. ئەگەر دائىش ئۇنسۇرلىرى بۇ يەرگە كىرىدىغان بولسا، رۇسىيە غەربنىڭ خانىۋەيران قىلىدىغان كېيىنكى مەيدانى بولۇپ قالىدۇ. دەل مۇشۇ ئەڭ يامان ئاقىۋەتتىن ساقلىنىش ئۈچۈن، 2015- يىلى 9- ئاينىڭ ئاخىرىدا رۇسىيە قەتئىيلىك بىلەن سۈرىيەگە ئەسكەر چىقاردى. چۈنكى رۇسىيەنىڭ سۈرىيەنى ئۆتۈنۈپ بېرىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. سۈرىيەدىكى مەنپەئەتىنى ئۇكرائىنادىكى مەنپەئەتىگە تېگىشىشىمۇ مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ئەقەللىي لوگىكىلىق مۇناسىۋەتلەرنى بىلسە، بۇ داۋلىنى كىچىك بالىمۇ چۈشىنەلەيدۇ. تۆۋەندىكى كۆڭ رەڭلىك لىنىيە ئامېرىكا – ئىسرائىلىيە – سەئۇدى ئەرەبىستان ئىتتىپاقى پىلانلىغان سۈننىي تۇرۇبا لىنىيەسىدۇر.

ئەمدى سەل يۇقىرىغا ئۆرلەپ، رۇسىيەنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي مۇھىتىنىڭ پۈتۈن گەۋدىسىگە نەزەر تاشلايلى. رۇسىيە دۆلەت قۇرۇلغاندىن تا ھازىرغىچە تۆت ئوكيانغا تۇتىشىدىغان چىقىش ئېغىزىغا ئېرىشىش ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇپ كېلىۋاتىدۇ. نۆۋەتتە ناتونىڭ شەرققە كېڭىيىشى پۈتكۈل مۇداپىئە لىنىيەسىنى رۇسىيەنىڭ بوسۇغۇسىغا قىستاپ قويدى. ناۋادا ئۇكرائىنا قولدىن كەتسە، رۇسىيەنىڭ بالتىق دېڭىزى مۇھاسىرىسىنى بۆسۈپ چىقىپ، ئاتلانتىك ئوكيانغا كىرىشى ئىمكانسىز بولۇپ قالىدۇ. ناۋادا سۈرىيەنى قولدىن بېرىپ قويسا، رۇسىيەنىڭ مۇداپىئە لىنىيەسى دەرھاللا كاۋكاز رايونىغا چېكىنىپ كېتىدۇ. ئەينى يىللاردا سوۋېت – گېرمان ئۇرۇشىنىڭ ئەڭ قىيىن چاغلىرىدا، مارشال Rundstedt قوماندانلىق قىلغان گېرمانىيە جەنۇب گۇرۇپپىۋوي ئارمىيىسىمۇ رۇسىيەنى بۇ دەرىجىدە قىستىيالمىغان. شۇڭا ئۇكرائىنا ۋە سۈرىيەنى قولدىن بېرىپ قويمىغان تەقدىردىمۇ، رۇسىيەنىڭ ئەھۋالى يەنىلا ئىنتايىن خەتەرلىك. ئەگەر بۇ ئىككى رايون قولدىن كەتسە، رۇسىيە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئۈچۈن، پەقەت يىراق شەرقتىكى تىنچ ئوكيان رايونىدا جۇڭگو بىلەن تىركىشىپ ئۆتسە بولىدۇ. بۇنداق بولغاندا رۇسىيە شەرق – غەرب ئىككى سەپتە ئۇرۇش قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ. ئوخشاشلا سوۋېت – گېرمان ئۇرۇشى مەزگىلىدە، سوۋېت ئىتتىپاقى ئەڭ قېيىن چاغلاردىمۇ ئىككى سەپتە تەڭ ئۇرۇش قىلىشقا مەجبۇر بولمىغان. شۇڭا ئەگەر رۇسىيە بۇ ئىككى رايوندا بىر قەدەم يول قويىدىغان بولسا، سلاۋىيان مىللىتى قايتا ئەسلىگە كېلەلمەيدۇ. رۇسىيە چوڭ بولغىنى بىلەن چېكىنىدىغان يولى قالمىدى.

يۇقىرىدىكى ئانالىزلاردا بىز رۇسىيەنىڭ شىمال، ئوتتۇرا، جەنۇب تۇرۇبا لىنىيەلىرىدىكى مەنپەئەتلىرىنىڭ ئۆزئارا باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىرسى قولدىن كەتسە، باشقىلىرىنىمۇ ساقلاپ قالغىلى بولمايدىغانلىقىنى كۆرۈپ ئۆتتۇق. يەنى ئۇكرائىنا بىلەن سۈرىيە رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يادرولۇق مەنپەئەتى دائىرىسىگە تەۋە بولۇپ، ئىش دۆلەت – مىللەتنىڭ بىخەتەرلىكىگە چېتىلغاندا، بۇ خىل مەنپەئەتلەرنى تېگىشىدىغان بۇيۇم قىلىۋالغىلى بولمايدۇ. رۇسىيەنى ئۇكرائىنا بىلەن سۈرىيەدىكى مەنپەئەتلىرىنى ئۆزئارا تېگىشىدۇ دەپ ئويلىغانلار ئەڭ ئاددىي لوگىكىلىق ساۋاتلارنى، شۇنداقلا ئەڭ ئەقەللىي تارىخىي ساۋاتلارنىمۇ ئېسىدىن چىقىرىپ قويغان كىشىلەردۇر.

رىئاللىققا قارىساق، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى 25 يىلدا رۇسىيە دۇنيا مىقياسىدا ئامېرىكا بىلەن ئىزچىل ئىلىشىپ كەلدى. چېچىن ئۇرۇشى، كوسوۋۇ ئۇرۇشى، گرۇزىيە ئۇرۇشى، قىرىمغا ئەسكەر چىقىرىش، سۈرىيەگە ئەسكەر چىقىرىش قاتارلىقلار بۇنىڭ مىسالى. رۇسىيە ئىزچىل غەرب قوللىغان تېررورچىلار بىلەن كۈرەش قىلدى. ھەتتا سۈرىيەدە ئامېرىكا ئارمىيىسى بىلەن روبىرو كېلىپ قالدى. تېخى يېقىندىلا ئامېرىكا – رۇسىيە بىر بىرىنىڭ دىپلوماتلىرىنى قوغلاپ چىقىرىشتى. رۇسىيە ئامېرىكىنىڭ رۇسىيەدە تۇرۇشلۇق ئەلچىخانا خادىملىرىنىڭ سانىنى قىسقارتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 7- ئاينىڭ 29- كۈنى ترامپ ئۆز قولى بىلەن رۇسىيەگە قارىتىلغان ئىمبارگو كېلىشىمىگە ئىمزا قويۇپ، رۇسىيەنى يەنىمۇ قىستاپ باش ئەگدۈرمەكچى بولدى. بۇلار كۆز ئالدىمىزدا بولۇۋاتقان ئىشلار تۇرسا، رۇسىيە قانداقسىگە ئامېرىكا بىلەن مۇرەسسە قىلىدۇ؟ مۇتەخەسىس بىلەن چوشقىنىڭ پەرقى شۇكى، چوشقا ئۆزى خالاپ مۇتەخەسىس بولالمايدۇ، ئەمما مۇتەخەسىس پات – پات چوشقىدەك دۆتلىشىپ كېتىدۇ.

”رۇسىيە ئامېرىكا بىلەن مۇرەسسە قىلىدۇ“ دېگەن ھۆكۈمنىڭ داۋامى ”رۇسىيە بىلەن ئامېرىكا بىرلىشىپ جۇڭگونى چەكلەيدۇ“ دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ، مۇتەخەسىسلەرنىڭ بۇنىڭدىن چىقىرىدىغان خۇلاسىسى ”سۈرىيە ئۇرۇشى جۇڭگو بىلەن مۇناسىۋەتسىز“ دېگەندىن ئىبارەت. يەنە ”رۇسىيەنىڭ سۈرىيەگە ئەسكەر چىقىرىشى خەلق پۇلىنىڭ خەلقئارالىشىشىنى توسۇش ئۈچۈن“ دېگەن گەپمۇ بار. جۇڭگو ب د ت دائىمىي كومىتېتىدىكى ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەندىن كېيىن، خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە توققۇز قېتىم رەت قىلىش ھوقۇقىنى ئىشلەتتى. بۇنىڭ ئىچىدىكى ئالتە قېتىملىقى ئامېرىكىنىڭ سۈرىيەگە كىرىشىنى توسۇش ئۈچۈن بولدى. ئەمدى دەپ باقسۇن، سۈرىيە ئۇرۇشى جۇڭگو بىلەن مۇناسىۋەتسىزمىكەن؟ جۇڭگونىڭ رۇسىيەگە ھەربىي خىراجەت بېرىشى ئۇنىڭ سۈرىيەگە ئەسكەر چىقىرىپ، خەلق پۇلىنىڭ خەلقئارالىشىشىنى توسۇشى ئۈچۈنمىدۇ؟ خەلق پۇلىنىڭ خەلقئارالىشىشىنى توسۇشنىڭ نەتىجىسى رۇسىيە مەركىزىي بانكىسىنىڭ خەلق پۇلىنى زاپاس پۇل قاتارىغا ئېلىشىمىدۇ، نېفىت ھېساباتىدا خەلق پۇلىنى ئىشلىتىشىمىدۇ؟ رۇسىيەنىڭ ئات ئاۋارە، كۆت ئاۋارە قىلىپ، نۇرغۇن پۇلنى خەجلەپ ئۇرۇش قىلىشى سۈرىيەدە غەربلىكلەرگە خەلق پۇلىنىڭ خەلقئارالىشىشىنى توسۇش ئويۇنىنى ئويناپ بېرىش ئۈچۈنمىدۇ؟ مانا بۇ كاللىسىغا ئېشەك تېپىۋەتكەن مۇتەخەسىسلەرنىڭ گەپلىرى.

كۈلكىلىك يېرى شۇكى، رۇسىيە سۈرىيەگە ئەسكەر چىقىرىپ، ھەلەپنى، ئاندىن خومىسنى، ئاندىن پالمىيرانى ئارقا – ئارقىدىن ئىشغال قىلىۋاتقاندا، جۇڭگودىكى مۇتەخەسىسلەر يەنىلا ئامېرىكا – رۇسىيە مۇرەسسەچىلىكى مۇقامىغا توۋلاپ، رىئاللىق ئالدىدا كەينى – كەينىدىن پەشۋا يىدى. ئۆزى قارىغۇ تۇرۇپ، پانۇس كۆتۈرۈپ باشقىلارغا يول كۆرسىتىدىغانلار يەنىلا بىزنىڭ مۇتەخەسىسلىرىمىز.

يۇقىرىدىكى بايانلاردىن شۇنى بىلىشكە بولىدۇكى، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ۋە سۈرىيەدىكى مەنپەئەتىدە مۇرەسسە قىلىشى مۇمكىن ئەمەس. جۇڭگومۇ ئوتتۇرا شەرقنىڭ ئىشلىرىغا ئاكتىپ قاتنىشىدۇ. ئۇنداقتا جۇڭگو – ئامېرىكا – رۇسىيە ئۈچ تەرەپنىڭ مۇناسىۋىتى قانداق بولۇشى كېرەك؟

يەنىلا لوگىكا ۋە ئومۇمىي ساۋاتلاردىن جاۋاب ئىزدەيلى. بىرگە بىرنى قوشساق بىردىن چوڭ سان چىقىدۇ. بۇ باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىمۇ چۈشىنىدىغان قائىدە. رۇسىيە بىلەن ئامېرىكىنىڭ مۇرەسسەلەشمەسلىك ئالدىنقى شەرتى ئاستىدا، جۇڭگو تەبىئىيلا رۇسىيەنى يېنىغا تارتىشى، ھەرگىزمۇ مۇتەخەسىسلەر ئېيتقاندەك ”رۇسىيە بىلەن قارشىلاشماسلىقى، بەلكى رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ، ئامېرىكىغا تاقابىل تۇرۇشى لازىم.

ئەمەلىيەتتە بۇ جەھەتتە ئامېرىكا ئىلگىرى بىزگە ئۈلگە بولغان. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 70- يىللىرىدا، ئامېرىكا ئوتتۇرا شەرقتە ئارقا – ئارقىدىن ئېغىر گېئوپولىتىك كرىزىسلارغا دۇچار بولغاندا، سوۋېت ئىتتىپاقى دۇنيا مىقياسىدا ھۇجۇمغا ئۆتكەن ئىدى. ئامېرىكا سىياسىتىنى تەڭشەشكە مەجبۇر بولغان ۋە كىسسىنگېر جۇڭگونى زىيارەت قىلغاندىن كېيىن، جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا بىرلىشىپ سوۋېت ئىتتىپاقىغا تاقابىل تۇرغان، ئەڭ ئاخىرىدا سوۋېت ئىتتىپاقىنى قەبرىسىگە ئۇزىتىپ قويغان ئىدى. كىسسىنگېرنىڭ ئەينى چاغدا ئوينىغان كارتى جۇڭگو – ئامېرىكا – سوۋېت ئىتتىپاقى ئۈچ تەرەپنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ ئاجىز بولغان جۇڭگونى نىسبەتەن ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈپ قالغان ئامېرىكىنىڭ يېنىغا تارتىپ، بىرلىكتە ئەڭ كۈچلۈك بولغان سوۋېت ئىتتىپاقىغا تاقابىل تۇرۇش ئىدى. ئىچكى لوگىكا مانا مۇشۇنداق. نۆۋەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك ۋەزىيەتتە ئامېرىكا ئەڭ كۈچلۈك بولغاچقا، نىسبەتەن ئاجىز ئورۇندا تۇرۇۋاتقان جۇڭگو ئەڭ ئاجىز ھالەتتىكى رۇسىيەنى يېنىغا تارتىپ، ئامېرىكىغا بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇشى كېرەك.

ئەمما مۇتەخەسىسلەرنىڭ بەرگەن جاۋابى ”جۇڭگو رۇسىيە بىلەن قارشىلىشىشى كېرەك“ بولۇپ، بۇ ئەقەللىي ساۋاتلارغا زىت. ئەجەبا بۇ مۇتەخەسىسلەر بىرگە بىرنى قوشسا بىردىن چوڭ سان چىقىدىغانلىقىدەك قائىدىنى بىلمەمدىغاندۇ؟ بەزىلەر مۇتەخەسىسلەردە بىلىم بار، ساۋات يوق دەيدىكەن. قارىغاندا ھەقىقەتەن شۇنداق ئوخشايدۇ. ئەمەلىيەتتە ئاجىز ئورۇندا تۇرۇۋاتقان ئىككى دۆلەتنىڭ بىرلىشىشى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىلا بولغان ئىش ئەمەس. جۇڭگو تارىخىدىمۇ بۇنداق ئىشلار بولغان. جۇڭخۇا مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكى تارىخىي ۋەقەلەرنىڭ كۆپلۈكى ۋە خۇلاسىلەنگەن تەجرىبىلەرنىڭمۇ كۆپلۈكىدە.

شىمالىي سۇڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا جىن سۇلالىسى باش كۆتۈرۈپ، لياۋ سۇلالىسى ئاجىزلىشىپ كېتىدۇ. شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى ”ۋەتەنپەرۋەر ۋەزىر“ نىڭ قىزىقتۇرۇشى ئاستىدا جىن سۇلالىسى بىلەن بىرلىشىپ، لياۋ سۇلالىسىنى يوقىتىپ، دۆلەتنىڭ ئار – نومۇسىنى يۇيماقچى بولىدۇ. دەرۋەقە شىمالىي سۇڭ بىلەن جىن سۇلالىسى بىرلىشىپ، لياۋ سۇلالىسىنى يوقىتىدۇ. ئەمما جىن سۇلالىسى بۇ جەرياندا شىمالىي سۇڭنىڭ ئاجىزلىقىنى كۆرۈپ يېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئەسكەر باشلاپ جەنۇبقا چۈشۈپ، شىمالىي سۇڭ سۇلالىسىنىمۇ مۇنقەرز قىلىدۇ. مانا بۇ مەشھۇر جىڭكاڭ سەتچىلىكىدۇر. جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا موڭغۇل ئىمپېرىيەسى باش كۆتۈرىدۇ. تارىختىن ساۋاق ئالمىغان جەنۇبىي سۇڭ ۋەزىرى ”جىڭكاڭ سەتچىلىكىدىن ئىنتىقام ئېلىش“ بايرىقى ئاستىدا، موڭغۇللار بىلەن بىرلىشىپ جىن سۇلالىسىنى يوقىتىدۇ. ئەمما موڭغۇللار جىن سۇلالىسىنى يوقاتقاندىن كېيىن، ۋەزىيەتكە قاراپ داۋاملىق ئىلگىرىلەپ، جەنۇبىي سۇڭنىمۇ يوقىتىدۇ. كۈچلۈك دۈشمەنگە دۇچ كەلگەن ئەھۋالدا، ئاجىز ئورۇندىكى ئىككى تەرەپ ئەمەلىيەتتە بىر بىرىدىن ئايرىلالمايدىغان بېقىندىلىق مۇناسىۋەتتە بولىدۇ. ئىككى تەرەپنىڭ بىرلىشىپ ئەمەلىي كۈچى ئەڭ كۈچلۈك بولغان تەرەپكە تاقابىل تۇرۇشى زۆرۈر ئىشقا ئايلىنىدۇ. بۇ ئەڭ ئەقەللىي ساۋاتتۇر.

يۇقىرىدىكى ساۋاتلار ۋە لوگىكىلىق ئانالىزلاردىن كېيىن، بىز جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ زۆرۈرىيەت ئىكەنلىكىنى بىلدۇق. تۆۋەندە جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ تەخىرسىزلىكىنى بايان قىلىمىز. 1998-، 1999- يىللىرىدىكى يۇگۇسلاۋىيە ئىتتىپاقى ئۇرۇشى جۇڭگو – رۇسىيە ئىككىلا دۆلەتنى سەگىتتى. رۇسىيەنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى ھەممە كىشى كۆرۈپ يەتتى. جۇڭگولۇقلارمۇ ئەمەلىي كۈچكە تايانمىغان قارشىلىقنىڭ پەقەتلا ئەلچىخانىسىنىڭ پارتلىتىۋېتىلىشىدىن ئىبارەت ھاقارەتنىلا كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى چۈشەندى. ئامېرىكىنىڭ قۇدرەتلىك ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت رېئاللىقنى جۇڭگو – رۇسىيە ئىككىلا دۆلەت قوبۇل قىلدى. ئارقىدىنلا بىرلىشىش باشلاندى. 2001- يىلى 6- ئايدا شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قۇرۇلدى. جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ يېقىنلىشىشى ئامېرىكىنىڭ ھۇشيارلىقىنى قوزغىدى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قۇرۇلۇپ تۆت ئايدىن كېيىن، ئامېرىكا – ئەنگلىيە ئارمىيىسى ئافغانىستانغا تاجاۋۇز قىلىپ كىردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇلار يەنە رەڭلىك ئىنقىلابنى ئوتتۇرا ئاسىيا، كافكاز ۋە موڭغۇل رايونلىرىغا تۇتاشتۇرۇپ، جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنى جۇغراپىيىلىك جەھەتتىن ئايرىۋەتمەكچى بولدى.

كۆرسىتىپ ئۆتۈش كېرەككى، ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانى قالايمىقان قىلىپ، جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ جۇغراپىيىلىك باغلىنىشىنى ئۈزۈۋېتىشى ئۇنىڭ بۈيۈك ئوتتۇرا شەرق ۋە بۈيۈك ئوتتۇرا ئاسىيا پىلانىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، بۇ پىلان پۈتكۈل ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنى ئۇششاق پارچىلىۋېتىشنى ئاخىرقى نىشان قىلىدۇ.

ئۆز ۋاقتىدا ئەنگلىيە بۇ پىلاننىڭ بىرىنجى ئىجراچىسى ئىدى. ئۇ چاغلاردا ئەنگلىيەنىڭ رۇسىيە بىلەن زومىگەرلىك تالىشىشى ئاشۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن ئىدى. ئەنگلىيە ئاجىزلىشىپ كەتكەندىن كېيىن، ئامېرىكا بۇ بۈيۈك ئوتتۇرا شەرق – بۈيۈك ئوتتۇرا ئاسىيا پىلانىنىڭ جەندىسىگە ۋارىسلىق قىلدى. ئامېرىكا بىلەن ئەنگلىيەنىڭ ئاشۇ يىللاردا ھەمكارلىشىپ سوۋېت ئىتتىپاقىنى قورشىشىنىڭ تۈپ سەۋەبى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئاشۇ پىلاننىڭ ئەمەلگە ئېشىشىغا توسالغۇ بولغانلىقىدا. مەزكۇر پىلان بالتىق دېڭىزىدىن شەرقىي ياۋروپاغىچە، ئاندىن ئوتتۇرا دېڭىزغىچە شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان مۇداپىئە لىنىيەسىنى شەكىللەندۈرۈپ، رۇسىيەدىن قاتتىق مۇداپىئە كۆرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئاسىيا رايونىدا غەربىي تىنچ ئوكيان مۇداپىئە لىنىيەسىنى شەكىللەندۈرۈپ، جۇڭگونىڭ بۆسۈپ چىقىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. غەربىي تىنچ ئوكيان مۇداپىئە لىنىيەسىنى يا، ناتونى ئوق قىلىپ، يېقىن شەرقتىن ئوتتۇرا شەرققە، ئاندىن يىراق شەرققە، ئاخىرىدا پۈتكۈل ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىغا تەسىرىنى ئۆتكۈزىدۇ. سىرتتىن قورشاشتا ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ فلوتلىرىدىن پايدىلىنىپ، مۇھىم سۇ يوللىرىنى كونترول قىلىدۇ. شۇنداقلا دېموكراتىيەنى كېڭەيتىش نۇقتىنەزەرلىرى ۋە تېررورچى گۇرۇھلاردىن پايدىلىنىپ، ياۋرو – ئاسىيا رايونىدىكى دۆلەتلەرنى ئۇششاق پارچىلارغا بۆلىدۇ.

ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنى پارچىلاپ بولغاندىن كېيىن، ھېچقانداق دۆلەتنىڭ تەرەققىيات ئۈچۈن لازىم بولىدىغان بايلىق مەنبەلىرىنى توپلاش ئىمكانىيىتى قالمايدۇ، يەنى ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنى بىرلەشتۈرۈپ، پۈتكۈل غەربنىڭ دېڭىز – ئوكيان زومىگەرلىكىگە تەھدىت سېلىش مۇمكىن بولمايدۇ. بۇ پىلاندا، جۇڭگو – رۇسىيە خۇددى قەپەستىكى جانىۋارلارغا ئوخشايدۇ. شەرق ۋە غەربتىكى ئىككى مۇداپىئە لىنىيەسى ئۇلارنىڭ قورشاۋنى بۆسۈپ چىقىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. جۇڭگو – رۇسىيە غەربنىڭ ئوۋلاش نىشانىنىڭ يادروسىدۇر. ئوۋلاشنىڭ ئەڭ ياخشى ئامالى جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنى توقۇنۇشتۇرۇشتىن ئىبارەت. ئامېرىكىنىڭ ئىزچىل ھالدا ناتونى شەرققە كېڭەيتىپ، رۇسىيەنى ئوتتۇرا دېڭىز، بالتىق دېڭىزى ۋە ھىندى ئوكيانغا چىقىش ئېغىزى ئارىسىغا قاپساپ، ناتونى كونترول قىلىپ، ياۋروپا بىلەن رۇسىيەنىڭ يېقىنلىشىشىنى چەكلىشىنىڭ سەۋەبى مانا مۇشۇ. رۇسىيەنىڭ غەربكە بۆسۈپ چىقىش ئېغىزىنى ئېتىۋەتكەندە، رۇسىيەنىڭ قوش باشلىق بۈركۈت ئىستراتېگىيەسى بويىچە، ياۋروپا بىلەن ئاسىيا بىر بىرىنى تولۇقلاشتىن مەھرۇم قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ ئارىسىدا مۇقەررەر ھالدا توقۇنۇش يۈز بېرىدۇ. غەربىي تىنچ ئوكيان مۇداپىئە لىنىيەسى ئارقىلىق جۇڭگونى قاپساشتىكى مەقسەت، ئوخشاشلا جۇڭگونىڭ غەربكە قاراپ تەرەققىي قىلىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە يىراق شەرق رايونىدا رۇسىيە بىلەن زىتلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت. ئىككى يولۋاس ئۇرۇشقاندا چوقۇم بىرسى يارىلىنىدۇ. غەرب ھېچ ئىش قىلماي تاماشا كۆرسە، ئىككى تەرەپ بوغۇشۇپ ھالىدىن كەتكەندە ئىككىلىسىنى تەڭلا بىر تەرەپ قىلىۋەتسە بولىدۇ. دەل مۇشۇ ئىدىيەنىڭ تەشەببۇسى ئاستىدا، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن، جۇڭگونىڭ تورلىرى جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ ئارىسىنى بۇزىدىغان، ئۇلارنىڭ ئۆزئارا ئۇرۇشۇپ كېتىشىگە قۇتراتقۇلۇق قىلىدىغان پىكىرلەرگە تولدى ۋە بىر مەزگىل جامائەت پىكرىگە يېتەكچىلىك قىلدى.

غەربنىڭ بۈيۈك ئوتتۇرا شەرق ۋە بۈيۈك ئوتتۇرا ئاسىيا پىلانى پىلان پېتى قالمىدى. بەلكى ناتونىڭ شەرققە كېڭىيىشى ئارقىلىق يۈزگۈزۈلدى. 90- يىللاردىن ھازىرغىچە، ناتو تەسىر كۈچىنى ئاتلانتىك ئوكياندىن جۇڭگونىڭ غەربىي دەرۋازىسى – ئافغانىستانغىچە ئىلگىرىلەتتى. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ناتونىڭ شەرققە كېڭىيىشى رۇسىيەگىلا قارىتىلغان ئەمەس. ھەربىي جەھەتتە بېسىم چۈشۈرۈش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا يەنە دېموكراتىيە پىكىر ئېقىمى، دىنىي مەسىلە ۋە تېررورىزىمدىن پايدىلىنىپ، جەمئىيەتلەرنى چاك – چېكىدىن سۆكۈپ، رەڭلىك ئىنقىلابلارنى قوزغىدى. جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنى ئىچكى جەھەتتىن ئاجرىتىش ئۈچۈن، ئىككىسىنىڭ جۇغراپىيەلىك باغلىنىشىنى ئۈزۈپ، بىرلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەك. ئوتتۇرا ئاسىيا، موڭغۇلىيە، شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىلچىلىرى ۋە تىبەت مۇستەقىلچىلىرىنى يۆلەش قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىدىن غەرب ئىستراتېگىيىسىنىڭ سايىسىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. خەرىتىدىن رەڭلىك ئىنقىلاب قوزغالغان يەرلەر بىلەن تېررورىزىم ئەۋج ئالغان يەرلەرنى تۇتاشتۇرساق، بۇ رايونلارنىڭ غەربنىڭ ئىستراتېگىيىسى بىلەن جىپسىلىشىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. غەربنىڭ قاتتىق – يۇمشاق ۋاسىتىلەرنى تەڭ قوللىنىشتىكى ئاخىرقى مەقسىتى جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنى پارچىلاشتۇر. بۇ جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتىگە چېقىلغانلىق. ئىككى دۆلەت ئورتاق دۈشمەنگە دۇچ كەلدى. بۇ جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ تەخىرسىزلىكىنى پەيدا قىلدى. جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ مۈرىنى مۈرىگە تىرەپ كۈرەش قىلىشى تارىخنىڭ مۇقەررەرلىكىدۇر.

2012- يىلى شى جىنپىڭ ۋەزىپىگە ئولتۇرغاندىن كېيىن، جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتى تېز سۈرئەتتە ئالغا ئىلگىرىلىدى. 1996- يىلىدىن باشلاپ جۇڭگو – رۇسىيە ئارىسىدا ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق – ھەمراھلىق مۇناسىۋىتى قۇرۇلدى. 2001- يىلى ”جۇڭگو – رۇسىيە خوشنىدارچىلىق – دوستلۇق كېلىشىمى“ ئىمزالاندى. 2011- يىلى باراۋەر، ئۆزئارا ئىشىنىش، ئۆزئارا قوللاش، ئورتاق گۈللىنىش، ئۇزاققا سوزۇلىدىغان دوستلۇق ئاساسىدىكى ئومۇميۈزلۈك ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق – ھەمراھلىق مۇناسىۋىتى ئورنىتىلدى. 2014- يىلىدىن كېيىن، جۇڭگو – رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق – ھەمراھلىق مۇناسىۋىتى يېڭى باسقۇچقا قەدەم قويدى.

ئىككى دۆلەت باشلىقلىرى نۇرغۇن سورۇنلاردا جۇڭگو – رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق – ھەمراھلىق مۇناسىۋىتىنىڭ يۇقىرى سەۋىيەدە تەرەققىي قىلىۋاتقانلىقىنى بىردەك ئېتىراپ قىلدى. رەئىس شى جىنپىڭ نۇرغۇن قېتىم ”ياخشى خوشنا، ياخشى دوست، ياخشى ھەمراھ“ دېگەندەك سۆزلەر بىلەن ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى تەسۋىرلىدى. پۇتىنمۇ ئىككى دۆلەت باشلىقلىرى ئارىسىدىكى ئوزئارا ماسلىشىشقا يۇقىرى باھا بەردى. ئۇ شى رەئىسنى ”ناھايىتى ياخشى دوست، ئىنتايىن ئىشەنچىلىك ھەمراھ“ دەپ ئاتىدى ھەمدە ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى ئىشىنىشنىڭ ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىگە يەتكەنلىكىنى بىلدۈردى.

2014- يىلى يېڭى يىلنىڭ بېشىدا، شى جىنپىڭ پۇتىننىڭ تەكلىپىگە بىنائەن سوچىغا بېرىپ، 22- نۆۋەتلىك قىشلىق ئولىمپىك يىغىنىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىغا قاتناشتى. بۇ ھەرىكەت جۇڭگو دۆلەت باشلىقىنىڭ چىگرا سىرتىدا چوڭ تىپتىكى خەلقئارالىق تەنتەربىيە مۇسابىقىلىرىگە قاتنىشىشىنىڭ باشلىنىشى بوپ قالدى. 2015- يىلى جۇڭگو خەلقىنىڭ ياپونغا قارشى ئۇرۇشى ۋە دۇنيا خەلقىنىڭ فاشىزىمغا قارشى ئۇرۇشى غەلىبە قىلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقى ھارپىسىدا، ئىككى دۆلەت باشلىقلىرى ئايرىم – ئايرىم ھالدا قارشى تەرەپتىكى دۆلەتنىڭ 9- ماي ۋە 3- سىنتەبىر تەبرىكلەش پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىپ، ئىككى تەرەپنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ غەلىبە مىۋىسى ۋە ب د ت نى ئاساس قىلغان ئۇرۇشتىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنى ئورتاق قوغداش ئىرادىسىنى نامايەن قىلدى.

زۆرۈرلۈكى ۋە تەخىرسىزلىكىنى يەنىلا رىئاللىقتىكى دوستلۇق مۇناسىۋىتىنىڭ تەرەققىياتىدىن كۆزەتسەك، جۇڭگو بىلەن رۇسىيە ھەقىقەتەن يېڭى تىپتىكى چوڭ دۆلەتلەر مۇناسىۋىتىنى بەرپا قىلدى. بۇ خىل يېڭى تىپتىكى چوڭ دۆلەتلەر مۇناسىۋىتى ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىش، ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش، ئۆزئارا يۆلەش ئاساسىغا قۇرۇلغان. خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەردە، ئامېرىكا ئىزچىل بىر قۇتۇپلۇق ھۆكۈمرانلىق بەرپا قىلىشقا ئۇرۇنۇپ كەلدى. ئامېرىكا يېتەكچىلىك قىلغان بۈيۈك ئوتتۇرا شەرق ۋە بۈيۈك ئوتتۇرا ئاسىيا پىلانىنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنى ئۇششاق دۆلەتلەرگە پارچىلاپ، نېفىت دوللىرىنىڭ خوجايىنلىقى ۋە دوللار دەۋرىيلىكى ئارقىلىق پۈتۈن دۇنيادىكى پۇل – مۇئامىلە بۇلاڭچىلىقىنى تاماملاپ، يەھۇدىي كاپىتال گۇرۇھىنىڭ دۇنياۋى پۇل – مۇئامىلە مۇستەملىكە سىستېمىسىنى تۇرغۇزۇشتىن ئىبارەتتۇر. ئامېرىكىنىڭ قىلغان – ئەتكەنلىرى ب د ت نىڭ تاجاۋۇزچىلىققا، مۇستەملىكىچىلىككە قارشى نىزامنامىلىرىگە زىت كېلىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقى دۇنيا مىقياسىدىكى پۇل قوزغىلىڭىنىڭ بايرىقىنى ئېگىز كۆتۈرۈپلا قالماي، بەلكى يەنە ب د ت بايرىقىنىمۇ ئېگىز كۆتۈرۈپ، دۇنيادىكى ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ يەھۇدىي كاپىتال گۇرۇھىنىڭ پۇل – مۇئامىلە مۇستەملىكە سىستېمىسىغا ئورتاق قارشى تۇرۇشىغا رەھبەرلىك قىلىدۇ.

پۇل قوزغىلىڭىنى تاماملاش ئۈچۈن، بىرىنچى قەدەمدە جۇڭگو بىلەن رۇسىيە ئىچكى جەھەتتىن مەنپەئەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇشى، ئىستراتېگىيەلىك ئىش تەقسىماتى ئېلىپ بېرىپ، قايتۇرما زەربىگە ھازىرلىنىشى لازىم. يۇقىرىدا سۆزلەپ ئۆتكىنىمىزدەك، جۇڭگو بىلەن رۇسىيە ئارىسىدا توقۇنۇش كېلىپ چىقىش ئېھتىمالى ئەڭ زور بولغان ئىككى رايون ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە يىراق شەرقتۇر. مەنپەئەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن، جۇڭگو بىلەن رۇسىيە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى ھەمكارلىشىپ قۇردى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى قېتىۋالدى. جۇڭگو بىلەن رۇسىيە رايوننىڭ گېئوپولىتىك توقۇنۇشلىرىنى باشلامچىلىق بىلەن ھەل قىلىدىغان، تەشكىلاتقا كىرگەن دۆلەتلەرنىڭ ئورنى باراۋەر بولىدىغان بولدى. بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشتا ئۆزئارا ئىشىنىشنى قولغا كەلتۈرگەندىن كېيىن، جۇڭگو ئالدى بىلەن قول سېلىپ، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرگە قارىتا ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلەشتۈرۈشنى باشلىدى. نۆۋەتتە ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن رۇسىيەنىڭ نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى جۇڭگوغا زور كۆلەمدە ئىمپورت قىلىنىۋاتىدۇ. جۇڭگو مەزكۇر دۆلەتلەردە ئاساسىي قۇرۇلۇش ئېلىپ بېرىشقا ۋە بۇ دۆلەتلەرنى پۇل – مۇئامىلە جەھەتتىن قوغداشقا باشلىدى. رۇسىيە يىراق شەرق رايونىنى جۇڭگوغا ئېچىۋەتتى. جۇڭگومۇ رۇسىيەنىڭ يىراق شەرق رايونى ۋە چاۋشيەننى شەرقىي شىمالىي ئاسىيا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق چەمبىرىكىگە قېتىۋالدى. ھەربىي جەھەتتە جۇڭگو بىلەن رۇسىيە چىگرا لىنىيەلىرىدە ئۆزئارا زور كۆلەمدە ئەسكەر قىسقارتتى. قۇرۇقلۇق، دېڭىز ۋە ھاۋا ئارمىيە بىرلەشمە مانېۋىرلىرىنى ھەمدە چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى تۈنجى قېتىملىق ھاۋادىكى سىنارەدكە قارشى مۇداپىئە مانېۋىرىنى ئۆتكۈزدى. بۇ جۇڭگو بىلەن رۇسىيە ئارىسىدىكى ئۆزئارا ئىشىنىش كۈچەيگەندىن كېيىن، ئىستراتېگىيەلىك ئۆزئارا تايىنىشنىڭ رەسمىي شەكىللەنگەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

ئىستراتېگىيەلىك ئىش تەقسىماتىدا، جۇڭگو بىلەن رۇسىيە ئۆزلىرىنىڭ يادرولۇق مەنپەئەت رايونلىرىدا باش ھۇجۇمچى ھەمدە بىر بىرى ئۈچۈن يان ھۇجۇمچى بولۇشتى. مەسىلەن، رۇسىيە ئۇكرائىنا ۋە سۈرىيەدە باش ھۇجۇمچى بولۇپ، ناتونىڭ شەرققە كېڭىيىشىگە قارشى تۇردى. رۇسىيەنىڭ قىرىم ۋە سۈرىيەگە ئەسكەر چىقىرىشى بۇ خىل باش ھۇجۇمچىلىقنىڭ ئىپادىسى. جۇڭگو بۇ ئىشتا ياردەمچى بولۇپ، رۇسىيە ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قان تولۇقلىغۇچى رولىنى ئوينىدى. شۇنىڭ بىلەن سۈرىيەدە رۇسىيەنىڭ ئامېرىكىغا، تۈركىيەنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستانغا، ئىراننىڭ ئىسرائىلىيەگە، سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيەسىنىڭ تېررورچى ئۇنسۇرلارغا قارشى لاگىرلىرى شەكىللەندى. ئاسىيا – تىنچ ئوكيان رايونىدا تەيۋەن، دياۋيۈ ئارىلى، جەنۇبىي دېڭىز، چاۋشيەن قاتارلىق رايونلار جۇڭگونىڭ يادرولۇق مەنپەئەت رايونلىرى بولغاچقا، بۇ يەرلەردە جۇڭگو باش ھۇجۇمچى، رۇسىيە ياردەمچى بولدى. نۆۋەتتە جۇڭگو – رۇسىيە – چاۋشيەننىڭ ئامېرىكا – ياپونىيە – كورىيەگە قارشى ۋەزىيىتى ئاللىقاچان شەكىللەندى. جۇڭگو – رۇسىيە بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرى ياپون دېڭىزىدىن جەنۇبىي دېڭىزغا، ئوتتۇرا دېڭىزدىن بالتىق دېڭىزىغا قەدەر سوزۇلدى. بۇ جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ بىر – بىرىنىڭ مەنپەئەتىگە تەڭ ئېتىبار بېرىدىغانلىقىنى ھەم بۇنىڭ ئۈچۈن بەدەل تۆلەشنى خالايدىغان سەمىمىيىتىنى كۆرسىتىپ بەردى. جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ ھاۋادىكى سىنارەدكە قارشى مۇداپىئە مانېۋىرىنى بىرلىكتە ئۆتكۈزۈشى ئۇلارنىڭ غەرب نىقابىنى يىرتىپ ئۆزىنى ئاشكارىلىغان چاغدا بىرلىككە كەلگەن ھاۋا مۇداپىئە تورى قۇرۇشنى خالايدىغانلىقىدىن بىشارەت بەردى. بۇلارنىڭ ھەممىسى جۇڭگو – رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ ئۆزلۈكسىز يۈكسىلىۋاتقانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر.

ھەممىمىز يەھۇدىي پۇل – مۇئامىلە مۇستەملىكە سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىقى نېفىت، ئاشلىق، مېدىيانى كونترول قىلىشنى غەربنىڭ ھەربىي كۈچىگە يانداشتۇرغان ھالدا قۇرۇلغانلىقىنى ۋە قوغدىلىدىغانلىقىنى بىلىمىز. ئىككى تەرەپنىڭ مەنپەئەتى ماسلاشتۇرۇلۇپ، جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقى ئۈزلۈكسىز مۇستەھكەملەنگەندىن كېيىن، ئۇلار قايتۇرما زەربە بېرىشكە باشلىدى. ئوتتۇرا ئاسىيا رەڭلىك ئىنقىلابى ئۇتۇقلۇق بولماي، ئامېرىكا ھەربىي بازىسى ئوتتۇرا ئاسىيادىن سىقىپ چىقىرىلغاندىن كېيىن، جۇڭگو بىلەن رۇسىيە سۈرىيەدە بىرلىشىپ، ئالدى بىلەن نېفىت دوللىرىغا زەربە بەردى. ئامېرىكا رىياسەتچىلىكىدىكى سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشى ماھىيەتتە پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرقنىڭ نېفىت مەھسۇلاتى ۋە نېفىت تۇرۇبا لىنىيەلىرىنىڭ يۆنىلىشىنى يېڭىباشتىن كونترول قىلىپ، ياۋروپا ۋە جۇڭگودىن ئىبارەت ئىككى چوڭ ياساش كەسپى مەركىزىنىڭ ئىقتىسادىي جان تومۇرىنى قولىغا كىرگۈزۈشنى، دوللارغا ئۆسۈم قوشۇش ۋە تۆۋەن نېفىت باھاسىنى پۇل سوغۇلۇشقا يانداشتۇرۇپ، جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنى تولۇق يىقىتىپ، ياۋروپانى تولۇق كونترول قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

رۇسىيە ئىككى سەپتە تەڭ ئۇرۇش قىلىدىغان ئەھۋالغا دۇچ كەلگەندە ھالسىراپ قالدى. كېيىنچە جۇڭگو پۇل، رۇسىيە ئەسكەر چىقىرىپ، سۈرىيە ئۇرۇش مەيدانىدىكى ئوڭۇشسىز ۋەزىيەتنى ئوڭشىۋالدى. بۇ يىل سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى 25 پىرسەنتتىن ئارتۇق دۆلەت زېمىنىنى قايتۇرۇۋالدى. دائىش ھەر قايسى تەرەپلەرنىڭ زەربىسى ئاستىدا يوقىلىش گىردابىدا تۇرماقتا. سۈرىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى قايتا قۇرۇش دەۋرىگە كىرىشىگە ئاز قالدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى جۇڭگو – رۇسىيە ھەمكارلىقىنىڭ نەتىجىسى. جۇڭگو – رۇسىيە ھەمكارلىقى غەربنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشىغا قوراللىق ئارىلىشىشتا تۈنجى قېتىم مەغلۇبىيەتكە ئۇچراتتى. شەرقىي ئاسىيا رايونىدا، جۇڭگو – رۇسىيە – چاۋشيەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى ئامېرىكىنى چاۋشيەندە ئۇرۇش قوزغاش پەيلىدىن ياندۇردى. چاۋشيەننىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىنىقى ۋە جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ سۈرىيەدە نېفىت دوللىرىنىڭ كلاپانىغا دەسسەپ تۇرۇۋېلىشى ئامېرىكىنىڭ غەزىپىنى كەلتۈرسىمۇ، ئامال قىلالمايدىغان ئورۇنغا چۈشۈپ قالدى. كىم جۇڭئۇننىڭ ترامپنىڭ ياقىسىنى قويۇپ بەرمەي، گۇئام ئارىلىغا باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى قىلىمەن دەپ تەھدىت سالالىشى پۈتۈن دۇنياغا ئامېرىكىچە نوچىلىقنىڭ ئەسلى قىياپىتىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئامېرىكىنىڭ سۈرىيە ۋە چاۋشيەندىكى مەغلۇبىيىتى باشقا دۆلەتلەرگە شۇنى ئۇقتۇردىكى، جۇڭگو – رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قوغدىشىغا ئېرىشكەن دۆلەت ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنى ساقلاپ قالالايدۇ.

جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ پۇل – مۇئامىلە جەھەتتىمۇ زىچ ئالاقىسى بار. رۇسىيە بىلەن غەربنىڭ ئۇكرائىنا ۋە سۈرىيەدىكى كۈرىشى ئاساسلىقى ئېنىرگىيە ئېكسپورت بىخەتەرلىكى ئۈچۈندۇر. رۇسىيەنىڭ قوش پايدىغا ئېرىشىشىنى نەزەردە تۇتۇپ، جۇڭگو بىلەن رۇسىيە 2014- يىلى رۇسىيەنىڭ سىبىرىيە رايونىدىن جۇڭگونىڭ غەرب ۋە شەرقىگە ئىككى نېفىت تۇرۇبا لىنىيەسى ياتقۇزۇش كېلىشىمى ئىمزالىغان بولۇپ، ئومۇمىي سوممىسى 800 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا يېتىدۇ. مۆلچەرلەنگەن تۇرۇبا لىنىيەلىرى پۈتكەندىن كېيىن، رۇسىيەنىڭ جۇڭگوغا قىلىدىغان تەبىئىي گاز ئېكسپورتى ياۋروپاغا قىلىدىغان ئېكسپورتىدىن زور دەرىجىدە ئېشىپ كېتىدۇ. تېخىمۇ مۇھىم بولغىنى، رۇسىيەنىڭ جۇڭگوغا قىلىدىغان تەبىئىي گاز ئېكسپورتى پەيدىنپەي رۇبلى ۋە خەلق پۇلى بىلەن ھېسابات قىلىشقا ئۆزگىرىۋاتقان بولۇپ، بۇ نېفىت دوللىرىغا ئېغىر زەربە بىرىدۇ. جۇڭگونىڭ خەلق پۇلىنى خەلقئارالاشتۇرۇشىغا ياردەم بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيەمۇ ئۆزىنىڭ ئېنىرگىيە ئېكسپورتىدا ئامېرىكىنىڭ بېسىمىغا ئۇچرايدىغان قېيىنچىلىقىنى ھەل قىلىۋالدى. مانا بۇ ئۆزئارا ياردەم قىلىش، ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈشتۇر.

كەلگۈسىدە دۇنيانىڭ ئېنىرگىيە ئىستىمالى نېفىتتىن تەبىئىي گاز قاتارلىق پاكىز ئېنىرگىيە مەنبەلىرىگە يۆتكەلگەندە، رۇسىيە ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ تەسىرى ئاستىدىكى تۈركمەنىستان ۋە ئىراندىن ئىبارەت ئۈچ دۆلەتنىڭ تەبىئىي گاز زاپىسى دۇنيادىكى ئومۇمىي گازنىڭ 65 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. بۇنىڭغا قاتار قوشۇلسا، تەبىئىي گازنىڭ OPEC ىدىن بىرنى قۇرغىلى بولىدۇ. جۇڭگو – رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى تۈركمەنىستان ۋە ئىرانغا بىخەتەرلىك مەنپەئەتى تەمىن ئېتىدۇ. بۇنداق بولغاندا، جۇڭگونىڭ كەلگۈسىدىكى ئېنىرگىيە تەمىناتى دۆلەت سىرتىدىن بىۋاسىتە ھەل بولغان بولىدۇ. نۆۋەتتە رۇسىيە بىلەن ئىران نېفىت ئېكسپورتىدا خەلق پۇلى ئىشلىتىشكە باشلىدى. قاتاردا خەلق پۇلى راسچوت مەركىزى بار. بۇنىڭغا قوشۇپ ئۆزىدىكى يېڭى ئېنىرگىيە قۇرۇلۇشلىرىغا تايانغاندا، جۇڭگو نېفىت دوللىرىغا بولغان بېقىنىشتىن تامامەن قۇتۇلۇپ كېتەلەيدۇ.

ئاشلىق جەھەتتە، سوۋېت ئىتتىپاقىدا ئەينى يىللىرى ئاشلىق باھاسى ئۆرلەپ كېتىپ، دۆلەتنىڭ تاشقى پېرېۋوت ۋە ئالتۇن زاپىسىنى خورىتىپ تۈگىتىۋەتكەنلىكىدەك ساۋاق ھېلىھەم يادىمىزدا تۇرۇپتۇ. سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن، رۇسىيە سانائەتلىشىشنى قايتىدىن تاماملىمىغان بولسىمۇ، ئەمما يېزا ئىگىلىك تەرەققىياتىدا مۇھىم بۆسۈشلەرنى قولغا كەلتۈردى. 2016- يىلى رۇسىيەنىڭ ئاشلىق مەھسۇلاتى 110 مىليون توننىغا يېتىپ، دۇنيادىكى بىرىنچى ئاشلىق ئېكسپورت دۆلىتىگە ئايلاندى. رۇسىيەنىڭ جۇڭگوغا ئېكسپورت قىلغان ئاشلىقلىرى ئامېرىكىدىن ئىمپورت قىلىنغان، گېنى ئۆزگەرتىلگەن يىمەكلىكلەر ئېلىپ كېلىدىغان خەتەرنى ئۈنۈملۈك يەڭگىللىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، جۇڭگونىڭ رۇسىيەنىڭ يىراق شەرق رايونى ۋە قازاقىستان چىگرىسى ئىچىدە زور كۆلەمدە ئاشلىق تېرىپ، ئاندىن جۇڭگوغا ئېكسپورت قىلىپ ئەكىرىشىمۇ جۇڭگونىڭ ئاشلىق بىخەتەرلىكىگە غايەت زور ياردەم بېرىدۇ.

مېدىيا جەھەتتىمۇ جۇڭگو بىلەن رۇسىيە ھەمكارلىقنى كۈچەيتمەكتە. غەرب بۈيۈك ئوتتۇرا شەرق ۋە بۈيۈك ئوتتۇرا ئاسىيا پىلانىنى يۈرگۈزۈۋاتقاندا، قىممەت قاراشلىرىنى سىڭدۈرۈشكە ماسلاشتۇرۇپ، ”غەرب مەدەنىيىتى مەركەز“ تەلىماتىنى ئويدۇرۇپ چىقاردى. ئۇلار سۈرىيە – ئىراق رايونىدىكى ئىككى دەريا مەدەنىيىتىنى گرېكلارغا چېتىپ، سۈنئىي ھالدا گرېك مەدەنىيىتىنىڭ تارىخىي يالغانلىرىنى ياساپ چىقتى. نۆۋەتتە جۇڭگو – رۇسىيە ئىككى دۆلەت ئارخېئولوگىيە ساھەسى زىچ ھەمكارلىشىپ، مەدەنىي يادىكارلىقلارنى قېزىش ئارقىلىق ”غەرب مەدەنىيىتى مەركەز“ تەلىماتىنىڭ يالغانلىرىنى پاش قىلماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مېدىيا – تەشۋىقات جەھەتتە، غەربنىڭ بىر تەرەپكە ئېغىپ كېتىدىغان پىكىر زومىگەرلىكىگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ئاخبارات خەۋەرلىرى ۋە غەرب جەمئىيىتىنى ئاشكارىلاش جەھەتلەردە زور كۆلەمدە ھەمكارلاشماقتا. مەسىلەن، خەلق گېزىتى ۋە تاسىس ئاگېنتلىقى بىرلىشىپ، ئىككى دۆلەت ئاساسىي ئېقىم مېدىيالىرىنىڭ ھەمكارلىقىغا يېتەكچىلىك قىلىپ، غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ زومىگەرلىكىگە تاقابىل تۇرىدىغان بىرلەشمە زىيارەتلەرنى قانات يايدۇرماقتا.

يۇقىرىدىكى ئۈچ جەھەتتىن كۆرۈۋالالايمىزكى، جۇڭگو – رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئىچىدە زور دەرىجىدىكى ئۆزئارا تولۇقلاشنى، ھەقىقىي مەنىدىكى ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈشنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ. جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى تەشەببۇس قىلغان ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنىڭ يېڭى مودېلى ”بىر بەلۋاغ بىر يول“ نىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ ئۈزلۈكسىز كېڭىيىدۇ. جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىخەتەرلىكىگە يېتەكچىلىك قىلغاندىن كېيىن، پۈتكۈل ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ مەركىزىي رايونلىرى پەيدىنپەي مۇقىملاشتى. كەلگۈسىدە جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ باشقا خەلقئارالىق مەسىلىلەردىكى ئۈزلۈكسىز ھەمكارلىقىغا ئەگىشىپ، ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى مۇقىم رايونلار بارغانسېرى كېڭىيىدۇ. بۇ مۇقىم رايونلاردا خەلق پۇلى بىلەن باشقا دۆلەت پۇللىرىنى بىۋاسىتە تېگىشىش بارغانسېرى ئومۇملىشىدۇ. جۇڭگونىڭ چەتئەلگە مەبلەغ سېلىشى بارغانسېرى كېڭىيىدۇ. شۇنداق قىلىپ يېڭى ئىقتىسادىي چەمبىرەك ۋە پۇل سىستېمىسى قۇرۇلىدۇ. بۇ چەمبىرەكنىڭ بارغانسېرى چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ چەمبىرىكى بارغانسېرى كىچىكلەيدۇ. ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ئېقىم مىقتارى مەلۇم دەرىجىگە تۆۋەنلىگەن چاغدا، بۇ پۇل – مۇئامىلە ئىمپېرىيەسىنىڭ گۇمران بولىدىغان ۋاقتى كەلگەن بولىدۇ.

جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقى غەربنى نېمە قىلارىنى بىلمەس ھالغا چۈشۈرۈپ قويدى. بۇنداق ئەھۋالدا ئىككى دۆلەتنىڭ ئارىسىنى ئايرىش ۋە ئېزىقتۇرۇش، ئىتتىپاقنى پارچىلاش غەربنىڭ جەزمەن قىلىدىغان ئىشىغا ئايلىنىدۇ. ئاخبارات شاھى كىسسىنگېرنىڭ جۇڭگو بىلەن رۇسىيەدىكى ئايرىم – ئايرىم ئىككى قېتىملىق زىيارىتىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كىسسىنگېرنىڭ ئۇسۇلى جۇڭگو بىلەن رۇسىيەگە ساختا ئۇچۇر تارقىتىپ، ئامېرىكىدىن ئالىدىغان مەنپەئەتىنىڭ تېخىمۇ چوڭ بولىدىغانلىقىغا ئىشەندۈرۈشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. ئەمما ئىككى قېتىملىق زىيارەتتە كىسسىنگېر كۆزلىگەن مەقسىتىگە يېتەلمىدى. 7- ئاينىڭ 3- كۈنى پۇتىن موسكۋادا شى جىنپىڭغا سان ئاندىرې مېدالىنى تەقدىم قىلغان چاغدا، ئىككى دۆلەت باشلىقلىرى مۇنداق كېلىشتى: تاشقى مۇھىت قانداقلا ئۆزگەرمىسۇن، جۇڭگو – رۇسىيە مۇناسىۋىتى تەسىرگە ئۇچرىمايدۇ. ئىككى تەرەپ ئۆزئارا قوللاشنى زورايتىپ، ئومۇميۈزلۈك ھەمكارلىقنى كۈچەيتىدۇ. ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، تېخىمۇ ئەمەلىي نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرىدۇ.

غەرب جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقىنى پارچىلىيالمايلا قالماستىن، بەلكى غەرب تاشلىغان يەمچۈكلەرمۇ جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ ئولجىسىغا ئايلىنىپ كەتتى. ياپونىيە رۇسىيەنى ئۆزىگە تارتىش ئۈچۈن، رۇسىيەنىڭ يىراق شەرق رايونىغا ئون مىليارد ئامېرىكا دوللىرى مەبلەغ سېلىشقا قوشۇلدى. پۇتىن بۇ سوۋغاتنى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلدى. ئەمما ئارقىدىنلا جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ رۇسىيەنىڭ دىپلوماتىيەسىدە ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ يىل 3- ئايدا سەئۇدى ئەرەبىستان جۇڭگوغا 65 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى مەبلەغ سالىدىغانلىقىنى ئېلان قىلىپ، ئىسرائىلىيە باش مىنىستىرى نىتانياخۇ بىلەن بىرلىكتە شى جىنپىڭنى ئامېرىكىغا تەكلىپ قىلدى. ئۇلار ئوتتۇرا شەرقتىكى مەنپەئەت ئارقىلىق جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنى ئايرىماقچى بولغان ئىدى. ئاخىرىدا جۇڭگو بۇ سوۋغاتنى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلدى. ئەمما ئارقىدىنلا جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتتى. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقى ئەمەلىيەتتە بىر قاپقان سېۋەتكە ئايلاندى. غەرب تاشلىغان ھەر قانداق يەمچۈك ئولجىغا ئايلىنىدىغان بولدى.

جۇڭگو بىلەن رۇسىيە تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە غەنىمەت يىغالايدىغان بولدى. رۇسىيە باش ھۇجۇمچى بولىدىغان شەرقىي ياۋروپادىن ئوتتۇرا شەرققىچە بولغان رايونلاردا، رۇسىيە بىلەن ئاداۋىتى بار دۆلەتلەر ئاز ئەمەس. مەسىلەن، پولشا، ئۇكرائىنا، رۇمىنىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، ئىسرائىلىيە قاتارلىقلار. جۇڭگو باش ھۇجۇمچى بولىدىغان شەرقىي ئاسىيا رايونىدا، جۇڭگو بىلەن ئاداۋىتى بار دۆلەتلەرمۇ ئاز ئەمەس، مەسىلەن، ياپونىيە، ۋېيتنام، ھىندىستان قاتارلىقلار. جۇڭگو بىلەن رۇسىيە ماسلىشىپ، ئارىلاش ئوۋلاپ، ئىككىلىسى مۇھىم گېئوپولىتىكىلىق ئۇتۇقلارغا ئېرىشتى.

مەسىلەن، جۇڭگو باش ھۇجۇمچى بولىدىغان شەرقىي ئاسىيا رايونىدا، رۇسىيە ياپونىيە، ۋېيتنام، ھىندىستانلاردىن نۇرغۇن پايدا ئۈندۈرۈۋالدى. ئوخشاش ئۇسۇلدا، رۇسىيە بىلەن ئۇكرائىنا قىرىم مەسىلىسى تۈپەيلى يۈز ئۆرۈشۈپ كەتكەندە، جۇڭگو ئوتتۇرىغا چۈشۈپ، ئىقتىسادىي قىيىنچىلىققا پاتقان ئۇكرائىناغا ئىللىقلىق يەتكۈزدى. بۇنىڭ بىلەن ئايروخوت (ئۇچار كېمە) قا ئېرىشىپلا قالماي، يەنە ئان-225 ۋە لياۋنىڭ ناملىق ئاۋىئاماتكىنىڭ ياسىما ماتېرىياللىرىغىمۇ ئىگە بولدى. يەنە كېلىپ ئۇكرائىنا بىلەن ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىشتا ھەمكارلىشىدىغان بولدى. ناتونىڭ شەرققە كېڭىيىشى بىلەن، رۇسىيەنىڭ رۇمىنىيە، پولشا، قاراتاغ قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتماللاشتى. جۇڭگو ئۇلارغا مىھرىبانلىق كۆرسىتىپ، شەرقىي ياۋروپا ۋە بالقان دۆلەتلىرىنىڭ ھەممىسىنى ”بىر بەلۋاغ بىر يول“ غا ئەكىرىۋالدى. رۇسىيە سۈرىيەدە تۈركىيە قوللىغان ئۆكتىچى قوراللىقلارنى رەھىم قىلماي قىرىپ كەتكەندە، جۇڭگو دەل ۋاقتىدا بېرىپ، تۈركىيەنىڭ بىر پورتىنى سېتىۋېلىپ تەسەللى بەردى. نۇرغۇن مەنپەئەتلەرنى قولغا كەلتۈرگەندىن كېيىن، جۇڭگو بىلەن رۇسىيە تەڭلا ۋاقىتتا ئىتتىپاقداشلىقىنى داۋاملىق كۈچەيتىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ تۇردى.

جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقى ئىككىلا دۆلەتنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىدىن تەشكىللەنگەن ئىتتىپاق بولۇپ، زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى. ئامېرىكا سۈرىيە ۋە چاۋشيەندە مەغلۇب بولغاندىن كېيىن، ئىناۋىتى زور دەرىجىدە چۈشۈپ كەتتى. فىلىپپىننىڭ يۈز ئۆرۈشى، سىنگاپورنىڭ تەۋرىنىپ قېلىشى، ياپونىيە تاراتقۇلىرىنىڭ جۇڭگوغا تاجاۋۇز قىلىش تارىخى ھەققىدىكى بۇرۇلۇشى، تۈركىيە بىلەن قاتارنىڭ يۈز ئۆرۈشى، ئوماننىڭ سۈكۈت قىلىشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ غەربكە بولغان تەھدىتىنىڭ غايەت زور ئىكەنلىكىنى، بەلكى دۇنيا تىنچلىقىنىڭ تىندۇرما تېشىغا ئايلانغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بەردى.

تېخىمۇ كېڭەيتسەك، جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ ئارىسىدىكى بۇ خىل يېڭى تىپتىكى مۇناسىۋەتنى جۇڭگو بىلەن باشقا دۆلەتلەرنىڭ مۇناسىۋىتىگىمۇ تەدبىقلاشقا بولىدۇ. ئامېرىكا ھازىرغىچە ئىككى قېتىملىق پۇل – مۇئامىلە بۇلاڭچىلىقىنى تاماملىدى. ئوتتۇرا شەرق ۋە باشقا رايونلاردا ئۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىپ، دۇنيانى خاراب قىلدى. تىنچلىق ۋە تەرەققىيات بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئورتاق قەلب ساداسىغا ئايلاندى. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، جۇڭگو بىلەن رۇسىيەنىڭ دۇنيا مىقياسىدا پۇل قوزغىلىڭىنىڭ بايرىقىنى كۆتۈرۈپ چىقىشى تارىخنىڭ ئېقىمىغا ماس كېلىدۇ.

يېڭى تىپتىكى دۆلەتلەر مۇناسىۋىتىنىڭ ئومۇميۈزلۈك تۇرغۇزۇلىشى ئاخىرىدا مۇقەررەر ھالدا غەرب يېتەكچىلىك قىلغان خەلقئارا تەرتىپنى ئاغدۇرۇپ تاشلايدۇ. پۈتۈن دۇنيادا جۇڭگو يىللاردىن بېرى تەشەببۇس قىلىپ كېلىۋاتقان خەلقئارالىق يېڭى تەرتىپ ئورنىتىلىدۇ. بۇ خىل بۇرۇلۇش يېڭى بىر خىل مەدەنىيەت ۋە ئەقىل – پاراسەتنىڭ دۇنياغا يېتەكچىلىك قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بىز بۇ زور تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا شاھىت بولۇۋاتىمىز. بۇ كەلگۈسىدىكى دۇنيا ۋەزىيىتىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ. پۇل ئۇرۇشىنىڭ ئىس – تۈتەكلىرىنى كۆرگىلى بولمايدۇ. ئەمما ئۇنىڭ تېگىدە قانلار دەريا بولۇپ ئاقىدۇ. غالىبلارنىڭ مەرتىۋە ھاسىسىدىكى قىزىل ياقۇت كۆزلەرنى قاماشتۇرسىمۇ، ئەمما تەختلەرنىڭ ئاستىدا تاغدەك دۆۋىلەنگەن جەسەت سۆڭەكلىرىنى ھېچكىم كۆرمەيدۇ.

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: https://weibo.com/ttarticle/p/show?id=2309404143107452056040#_0

زەيتىنبۇرنۇ نۇرىپاشادا 3+1 ئېسىل ئۆي ئىجارىگە بېرىلىدۇ

زەيتىنبۇرنۇ نۇرىپاشادا 58- بۇلۋارغا، مەكتەپ ۋە ئاپتوبۇس بېكىتىگە يېقىن، يەكشەنبە بازارنىڭ كىرىش ئېغىزىدا ئۈچ ياتاق، بىر مېھمانخانىلىق ئۆي 1400 لىرادىن ئىجارىگە بېرىلىدۇ.

تېلېفون: 05059905441

ئورنى: تۈركىيە ئىستانبۇل

ئابدۇللاھ مۇھەيسىنى ئاراكان ھەققىدە: ئەي مىلياردلىق ئۈممەت!

سۈرىيەدىكى تەھرىرۇششامنىڭ قازىسى دوكتور ئابدۇللاھ مۇھەيسىنى يېقىنقى بىر نەچچە كۈندىن بۇيان بېرما (ميانمار) نىڭ غەربىي شىمالىدىكى ئاراكاندا داۋام قىلىۋاتقان قىرغىنچىلىق ھەققىدە خىتاب قىلدى ۋە سۆزلىرىنى ”ئەي مىلياردلىق ئۈممەت“ دەپ باشلىدى:

ئاراكاندا ئىككى كۈن ئىچىدىلا 3000 ئەر – ئايال مۇسۇلمان بالا – چاقىلىرى بىلەن قوشۇپ ئۆلتۈرۈلدى. ھەتتا ئوتتا كۆيدۈرۈلدى. ئۇلارنىڭ گۇناھى ”رەببىمىز ئاللاھتۇر“ دېگەندىن باشقا نەرسە ئەمەس ئىدى.

ئەي مۇسۇلمانلار! كىم بىزنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن قۇتۇلدۇراركى، بىز ئۇنىڭ بەندىلىرىنىڭ كۆيدۈرۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتىمىز ۋە ياردەم قىلمايۋاتىمىز.

ئەي مۇسۇلمانلار! ئۇنۇتمايلىكى، ئاللاھ بىر مۇسۇلماننى ياردەمسىز تاشلىۋەتكەننى قىيامەت كۈنى ياردەمسىز تاشلىۋېتىش بىلەن جازالايدۇ. ئەي مۇسۇلمانلار! مۇبارەك ئون كۈننىڭ ئىچىدە تۇرۇۋاتىمىز. ئاللاھقا دۇئا قىلىڭلار ۋە يىغلاڭلار. چۈنكى ئۇ كۈچلۈكتۇر. ئەي مېدىياچىلار! سىلەرنىڭ ۋەزىپەڭلار ئېغىردۇر، بۇ مەسىلىنى ئىنسانلارنىڭ قەلبىدە ياشىتىڭلار.

ئەي ئالىملار! سىلەر بۇ ئىشنىڭ يولباشچىلىرى، بىر مىدىرلاپ قويۇڭلار. ئەي ئىماملار! نامازلىرىڭلاردا قۇنۇت ئوقۇڭلاركى، بۇ ئۈممەت قېرىنداشلىرىنىڭ تەقدىرىنى ھىس قىلسۇن.

ئەي مۇسۇلمان خەلقلەر! ھېچبولمىغاندا قىلىشقا تېگىشلىك ئىشىڭلار مەيدانلارنى تولدۇرۇپ، يوللارنى تاقاپ، خائىن ھۆكۈمەتلەرنى ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە مەجبۇر قىلىشتۇر. چۈنكى ئۇلار تەختلىرى تەۋرىمىگىچە ھەرىكەتكە ئۆتمەيدۇ. ئاراكاندىكى بۇ قىرغىنچىلىق روھىنگىيالاردىن ئاۋال بىز ئىنسانلار ئۈچۈن ئاللاھنىڭ بىر ئىمتىھانىدۇر. بىز ئاللاھقا تاياندۇق ۋە ئۇ ئەڭ ياخشى ھامىيدۇر.

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: http://www.islahhaber.net/muhaysini-arakan-katliami-hakkinda-konustu—ey-milyarlik-ummet—181966.html

سۈرىيە ئۇرۇشىنىڭ ئىقتىسادىي يۈزى، ئۇيغۇرلار ۋە كۈرد مەسىلىسى

ئاپتورى: شۆيىن

”قورال كۈچى مەسىلىنى ھەل قىلىدىغان يول ئەمەس، نۆل يىغىندىلىق تەپەككۈر سىجىل بىخەتەرلىك ئېلىپ كېلەلمەيدۇ. دىئالوگ جەريانى ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كەتسىمۇ، نۇرغۇن قېتىم قايتىلانسىمۇ، ئەمما قالدۇق زىيىنى ئەڭ ئاز بولىدۇ، نەتىجىسىمۇ سىجىل بولىدۇ. توقۇنۇشۇۋاتقان تەرە پلەر دىئالوگ ئورنىتىپ، ئەڭ چوڭ ئومۇمىي مەنپەئەتلىرىنى تېپىپ چىقىشى، سىياسىي ھەل قىلىش چارىسى ئۈستىگە دىققىتىنى يىغىشى كېرەك. خەلقئارا جەمئىيەت توقۇنۇشقا ئالاقىدار تەرەپلەرنىڭ، خوشنا دۆلەتلەرنىڭ، يەرلىك تەشكىلاتلارنىڭ ئىرادىسى ۋە رولىغا ھۆرمەت قىلىشى، سىرتتىن كەلگەن ھەل قىلىش چارىسىنى تاڭماسلىقى كېرەك. دىئالوگ ئۈچۈن ئەڭ چوڭ سەۋىرچانلىقنى ساقلاپ، ئەڭ چوڭ بوشلۇق يارىتىپ بېرىشى كېرەك.“ – شى جىنپىڭنىڭ 2016- يىلى 1- ئاينىڭ 21- كۈنى قاھىرەدىكى ئەرەب ئىتتىپاقىنىڭ باش شتابىدا سۆزلىگەن نۇتقى

پۈتۈن دۇنيا جۇڭگو – ھىندىستان توقۇنۇشىغا دىققەت قىلىۋاتقاندا، 8- ئاينىڭ 7- كۈنى سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بىلەن ئىراق شىئە خەلق ئەسكەرلىرى (ھاشدى شابى ياكى PMU) ئىراق – سۈرىيە چىگراسىغا يېقىن ئەتراپتىكى T2 بورىۋاي پونكىتىنى بىرلىشىپ ئىشغال قىلدى. بۇ ئانچە كۆزگە چېلىقمايدىغان خەۋەر بولسىمۇ، ئەمما مۇھىم ئىستراتېگىيىلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. بورىۋاي پونكىتلىرى ئاساسلىقى نىفىت ۋە گاز تۇرۇبا يوللىرىغا بېسىم تەمىنلەيدىغان بولۇپ، نېفىت ۋە گازنى ئۇزۇن مەنزىللەرگە توشۇشتا كەم بولسا بولمايدىغان ئەسلىھەدۇر. بۇنداق بورىۋاي پونكىتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن، ئادەتتە ئەتراپتىكى رايونلارغا ھەربىي بازىلار تەسىس قىلىنىدۇ.

سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بۇ قېتىم ئىشغال قىلغان T2 بورىۋاي پونكىتى ئىراقتىكى كەركۇكتىن سۈرىيەدىكى  بانىياسقىچە سوزۇلغان تۇرۇبا لىنىيەسىدىكى تۆت پونكىتنىڭ بىرى. بۇ تۆت پونكىتنىڭ ئىچىدىكى ئۈچى، يەنى T4/T3/T2 پونكىتلىرى سۈرىيە چىگرىسى ئىچىگە جايلاشقان. T2 بورىۋاي پونكىتىنىڭ سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى ئىلگىرى كونترول قىلغان T4/T3 پونكىتلىرىغا قوشۇلۇشى بۇ تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ سۈرىيە چىگرىسى ئىچىدىكى بارلىق بورىۋاي پونكىتلىرىنىڭ ھۆكۈمەت ئارمىيىسىنىڭ قولىغا ئۆتكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. قىپقالغان T1 پونكىتى ئىراق چىگرىسى ئىچىدە بولۇپ، Al Bukamal نىڭ شەرقىدىكى ئانچە يىراق بولمىغان يەردە. نۆۋەتتە ھاشدى شابىلار سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بىلەن بىرلىكتە شۇ جايغا ھۇجۇم قىلىۋاتىدۇ. ئەگەر بارلىق بورىۋاي پونكىتلىرى شىئەلەرنىڭ قولىغا چۈشسە، كەركۇك – بانىياس تۇرۇبا لىنىيەسى ئۇتۇقلۇق پۈتكەن بولىدۇ. T2 بورىۋاي پونكىتىنى ئېلىش ئۈچۈن سۈرىيە ئېغىر بەدەل تۆلىدى. دائىش بىلەن ئۇرۇش قىلغان سۈرىيە 60- برونېۋىك قىسمىنىڭ قوماندانى گېنېرال يەھيا يۇنۇس بۇ ئۇرۇشتا قۇربان بولدى.

ئەمدى يۇقىرىقى تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ ئىستراتېگىيىلىك ئەھمىيىتىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن. كەركۇك – بانىياس تۇرۇبا لىنىيەسى خام نېفىت توشۇيدىغان تۇرۇبا يولى بولۇپ، ئىراقنىڭ كەركۇك نېفىتلىكىنى سۈرىيەنىڭ پورت شەھىرى بانىياسقا تۇتاشتۇرىدۇ. بۇ تۇرۇبا يولى 1952- يىلى ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 800 كىلومېتىر، ھەر كۈنلۈك توشۇش مىقدارى 300 مىڭ تۇڭغا يېتىدۇ. 2003- يىلى ئىراق ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كېيىن، ئامېرىكا تاقەتسىزلىك بىلەن كەركۇك – بانىياس تۇرۇبا يولىنىڭ ئىراقتىكى بۆلىكىنى پارتلىتىپ ۋەيران قىلىۋەتتى. سۈرىيەدە ئۇرۇش پارتلاشنىڭ سەل ئالدىدا دەمەشق بىلەن باغداد مەۋجۇت تۇرۇبا لىنىيەسى ئۈستىدە يېڭىدىن ئىككى خام نېفىت تۇرۇبا يولى ياساش ھەققىدە بىر تۈرلۈك دەسلەپكى كېلىشىم ئىمزالىغان. ئامېرىكىنىڭ 2003- يىلىدىكى ئىراق ئۇرۇشىنى قوزغىشىنىڭ سەۋەبىمۇ سادامنىڭ بۇ تۇرۇبا لىنىيەسىدىكى نېفىت ئېكىسپورتىدا ھېساباتنى ياۋرو بويىچە قىلىشقا ئۆزگەرتكەنلىكىدۇر. سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىنى قوزغاشمۇ يەنە ئاشۇ شىئە تۇرۇبا يولىنىڭ قۇرۇلۇشىنى توسۇپ قېلىش ئۈچۈندۇر. بۇ تۇرۇبا لىنىيەسى 14 يىلدىن بۇيان ئوتتۇرا شەرقتىكى گېئوپولىتىك ئويۇنلارنىڭ تۇتۇق سىزىقى بولۇپ كەلدى.

بۇ تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ مۇھىملىقىنى بىلگەندىن كېيىن، بىز يەنە كەينىمىزگە يېنىپ، ئۇنىڭ تەركىبىي قىسىملىرىنى تەھلىل قىلساق، سۈرىيەدىكى ھەر قايسى جەڭ مەيدانلىرىدىكى ئىلىشىشنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى كۆرۈپ يېتەلەيمىز. بىز غەربتىن باشلاپ كۆزەتسەك، يېقىنقى بىر ئايدىن بۇيان سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيەسىنىڭ لىۋان ئاللاھ پارتىيىسى ۋە لىۋان ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بىلەن بىرلىشىپ، ئىزچىل ھالدا لىۋان – سۈرىيە چىگرىسىدىكى رايونلاردا تەھرىرۇششامنى ئۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. بۇ تەھرىرۇششام دېگىنى ئەلنۇسرا (جۇڭگونىڭ قىرغىزىستاندىكى باش ئەلچىخانىسىنى پارتلاتقان قاتىللار) بىلەن باشقا نۇرغۇن گۇرۇھلاردىن تەركىپ تاپقان تېررورچى تەشكىلاتتۇر. ئاللاھ پارتىيەسى بىلەن سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى نېمە ئۈچۈن تەھرىرۇششامنى ئۇرىدۇ؟ چۈنكى كەركۇك – بانىياس نېفىت – گاز تۇرۇبا يولى خومۇس رايونىدا بىر تارماق لىنىيە ئاچقان بولۇپ، بۇ لىنىيە لىۋان – سۈرىيە چىگراسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، لىۋان دېڭىز قىرغىقىدىكى ترابلۇسقا تۇتىشىدۇ. تەھرىرۇششام كونترول قىلغان رايون دەل مۇشۇ لىۋان – سۈرىيە چىگراسىغا قاپسىلىپ قالغاچقا، سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيەسى، لىۋان ئاللاھ پارتىيىسى ۋە لىۋان ھۆكۈمەت ئارمىيىسى ئۈچ تەرەپتىن بىرلىشىپ تەھرىرۇششامنى ئۇردى. نۆۋەتتە مەزكۇر رايوندىكى ئۇرۇشتا مۇھىم ئىلگىرىلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلدى.

كۆرسىتىپ قويۇشقا تېگىشلىكى شۇكى، ئۇزۇندىن بۇيان گولان ئېگىزلىكىدە سۈرىيە ئۆكتىچىلىرىنى داۋالاپ، قۇتقۇزۇۋاتقان ئىسرائىلىيە لىۋان – سۈرىيە چىگراسىدىكى ۋەزىيەتكە ئىنتايىن كۆڭۈل بۆلدى. ھەر قېتىم سۈرىيە ۋە لىۋان تەرەپ چىگرانى كونترول قىلسىلا، ئىسرائىلىيە ئەسكەر چىقىرىپ باشقا ياقتىن ھۇجۇم قىلدى. ئەمەلىيەتتە، ئىسرائىلىيە بىلەن تەھرىرۇششامنىڭ لىۋان – سۈرىيە چىگراسىنى كونترول قىلىشتا ماسلىشىپ قېلىشىدىكى ئىقتىسادىي سەۋەب كەركۇك – بانىياس تۇرۇبا يولى خومۇس تارماق لىنىيەسىنىڭ ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشىنى توسۇپ قېلىش بولۇپ، ئىستراتېگىيە جەھەتتە سۈرىيە چىگرىسى ئىچىگە كىرگەن لىۋان ئاللاھ پارتىيىسى قوراللىقلىرىنىڭ لىۋانغا قايتىپ كېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىن ئىبارەت. 2006- يىلىدىكى لىۋان – ئىسرائىلىيە ئۇرۇشىدا ئىسرائىلىيە ئارمىيىسى لىۋان ئاللاھ پارتىيەسىدىن ئېغىر زەربە يىگەن بولۇپ، ھازىرغىچە يۈرىكى ئورنىغا چۈشكىنى يوق. سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىدا تاۋلانغان ئاللاھ پارتىيەسى قوراللىقلىرىغا ئىسرائىلىيە ئارمىيەسىنىڭ تاقابىل تۇرۇشى ئەمدى تېخىمۇ تەسكە توختايدۇ.

كۈلكىلىك يېرى شۇكى، خۇددى ئىراق ھۆكۈمەت ئارمىيەسى موسۇلنى ئېلىپ بولغاندىن كېيىن، ئامېرىكا يۈزىنى قېلىن قىلىپ، ئۇ يەردە ھەربىي بازا قۇرۇشنى تەلەپ قىلغىنىدەك، لىۋان ۋە سۈرىيە پۈتۈن كۈچى بىلەن تەھرىرۇششام تېررورىستلىرىنى قورشاپ يوقىتىۋاتقاندا، ئامېرىكا ئالاھىدە قىسىملىرىنى ئەۋەتىپ ھەمكارلىشىشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بەلكىم قىسىم ئەۋەتىشى ساختىلىق، تۇرۇبا لىنىيەسىنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنۇشى ھەقىقىي بولۇشى مۇمكىن.

جەنۇبتىكى رايونلارغا كەلسەك، 7- ئاينىڭ 20- كۈنى 400 نەپەر رۇس ئەسكىرى سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيەسىنىڭ تەكلىپىگە بىنائەن دەرئا شەھىرىنىڭ شىمالىدىكى تانكا مەشىق مەركىزىگە يېتىپ كەلدى. رۇسىيەنىڭ بۇ ھەرىكىتى بىردىنلا ئىسرائىلىيە، ئامېرىكا، سەئۇدى ئەرەبىستانلارنىڭ سەزگۈر نېرۋىلىرىغا تېگىپ كەتتى. ئىسرائىلىيە باش مىنىستېرى نىتانياخۇ سەكرەپ چۈشۈپ، رۇسىيەنىڭ بۇ رايوندىكى ھەربىي ھەرىكەتلىرىگە يېقىندىن كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئىسرائىلىيە بۇ رايونغا رۇسىيە ئارمىيىسى كىرگەندىن كېيىن، سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيەسىنى يۆلەپ، نۆۋەتتە تېررورچىلارنىڭ قولىدا تۇرۇۋاتقان رايونلار ۋە گولان ئېگىزلىكىگە ھۇجۇم قىلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيەسى دەرئا شەھىرىنى قولىغا ئالغان تەقدىردە، ئىسرائىلىيە ۋە ئامېرىكىنىڭ پىلانىدىكى كەركۇك – خەيفا تۇرۇبا لىنىيەسى بىۋاسىتە تەھدىتكە ئۇچرايدۇ.

دەرئا شەھىرى سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشى دەسلەپ پارتلىغان شەھەر. بۇ يەر ئامېرىكا، سەئۇدى ئەرەبىستان، ئىئوردانىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ سۈرىيە ئۆكتىچىلىرىگە قورال – ياراغ يەتكۈزۈشتىكى مۇھىم ئۆتىڭى. دەرئا شەھىرى ئىشغال قىلىنسا، گولان ئېگىزلىكىنىڭ ئەتراپىدىكى تېررورچى ئۇنسۇرلار ۋە جەنۇبتىكى ئۆكتىچىلەرگە قورال – ياراغ يەتكۈزۈش ئاساسەن تۈگەيدۇ. ئامېرىكا، ئىسرائىلىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ سۈرىيەدىكى مەغلۇبىيىتىمۇ تېزلىشىدۇ. ئامېرىكا ھازىر سۈرىيەنىڭ جەنۇبىدا تەستە پۇت تىرەپ تۇرۇۋاتىدۇ. سۇۋەيدە رايونىدىكى ئۆكتىچىلەر ئاللىقاچان ھۆكۈمەت ئارمىيىسىنىڭ قورشاۋىغا چۈشۈپ قالدى. قورشاۋ ھازىر تاماملىنىش ئالدىدا. تانف تېغى رايونىدا ئامېرىكا ھامىيلىقىدىكى 4000 كىشىلىك ئۆكتىچى قوراللىقنىڭ ئىچىدىكى 300 كىشىنىڭ سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسىگە ئىختىيارىي تەسلىم بولۇش ۋەقەسى يۈز بەردى. رۇسىيە برونېۋىك قىسمى بىلەن سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى تانف تېغى رايونىدا توپلاندى. ئاللاھ پارتىيەسى بۇ رايوندا ئامېرىكا بىلەن ئاداققىچە ئۇرۇش قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.

ئېغىر بېسىم ئاستىدا، ئامېرىكا ئاخىرى جەنۇپ تەرەپتە توقۇنۇشنى پەسەيتىش رايونى قۇرۇشقا قوشۇلدى ھەمدە تانف تېغىنىڭ سۈرىيە چىگرىسى ئىچىدىكى رايونلىرىنى سۆھبەت ئارقىلىق رۇسىيەگە تاپشۇرۇپ بېرىشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. توقۇنۇشنى پەسەيتىش رايونى قۇرۇش رۇسىيە – سۈرىيە بىرلەشمە ئارمىيىسىنىڭ ئۆكتىچىلەرگە بولغان ھۇجۇمىنى توسۇپ، دەرئادىن ئىبارەت بۇ تەمىنلەش لىنىيەسىنى قوغداپ قالىدۇ. سۆھبەت ئارقىلىق ۋاقىتتىن ئۇتقىلى بولىدۇ. ئامېرىكىنىڭ سۆھبەت دېگىنىدە ئەمەلىيەتتە قىلچىمۇ سەمىمىيلىك يوق.

ئالدى بىلەن تانف تېغى رايونى ئامېرىكا – ئىسرائىلىيە پىلانىدىكى خەيفا – موسۇل تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ بورىۋاي پونكىتلىرى مەركەزلەشكەن رايونغا يېقىن بولۇپ، ئەگەر ئامېرىكا راستىنلا بۇ يەردىن ۋاز كەچسە، بۇ تۇرۇبا لىنىيەسى ئوتتۇرىدىن ئۈزۈۋېتىلدى دېگەنلىك بولىدۇ. ئاندىن قالسا، ئامېرىكا 8- ئاينىڭ 7- كۈنى تانف تېغىنىڭ ئىراق – سۈرىيە چىگرىسى رايونىدا ھاشدى شابىلارغا ھۇجۇم قىلىپ، 65 ئادەمنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئامېرىكا دائىشقا ھۇجۇم قىلىش نىقابى ئاستىدا بۇ ھۇجۇمنى قوزغىدى. تانف تېغى رايونى دەمەشىقتىن باغداتقا بارىدىغان خەلقئارا تاشيولنىڭ چوقۇم ئۆتىدىغان يېرى. بۇ يەرنى ئالغاندىن كېيىن سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بىلەن ھاشدى شابىلار بىر يەرگە كېلەلەيدۇ. ئەگەر ئامېرىكىنىڭ تانف تېغى رايونىنى رۇسىيەگە تاپشۇرۇپ بېرىش سەمىمىيىتى بولغان بولسا، ھەرگىزمۇ ھاشدى شابىلارغا تەشەببۇسكارلىق بىلەن ھۇجۇم قىلمىغان بولاتتى. تۆۋەندىكى رەسىم بولسا سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسىنىڭ سۇۋەيدە رايونىدا ئامېرىكا قوللاۋاتقان ئۆكتىچىلەرنى قورشىۋالغان كۆرۈنۈش.

ئېنىقكى، ئامېرىكىنىڭ سۆھبەتنى كۆتۈرۈپ چىقىشى پەقەتلا ۋاقىتنى ئارقىغا سوزۇپ، ئۆزگىرىشنى كۈتۈش ئۈچۈندۇر. ئەمىسە ئامېرىكا نېمىنى كۈتۈۋاتىدۇ؟ بۇ دەيىر ئەززۇر – ئەلمەيەدىن – ئەلبۇكامال رايونلىرىدىكى ئۇرۇشقا بېرىپ چېتىلىدۇ. نۆۋەتتە سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى ۋە يولۋاس قىسىملىرى راققانىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى فىرات دەرياسىنىڭ شىمالىي قىرغاق رايونلىرىغا بولغان مۇھاسىرىنى تاماملاپ، كۈرد قوراللىقلىرىنىڭ جەنۇبقا ئىلگىرىلىشىنى توسىدىغان مۇداپىئە لىنىيەسىنى قۇرۇپ بولدى. ئۇلار ھازىر فىرات دەرياسىنى بويلاپ، دەيىر ئەززورغا قاراپ ئىلگىرىلەۋاتىدۇ. ئوتتۇرا قىسىمدا سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى پالمىيرانىڭ شەرقى شىمال رايونىدىكى ئەسسۇخناھ شەھىرىنى ئىگەللەپ، ئوخشاشلا دەيىر ئەززۇرغا قاراپ ئىلگىرىلەۋاتىدۇ. جەنۇبتىكى رايونلاردا سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بىلەن ھاشدى شابىلار ماسلىشىپ، ئىراق – سۈرىيە چىگرىسىنىڭ ئىككى تەرىپىدە ئەلبۇكامال رايونىغا قاراپ ئىلگىرىلەۋاتىدۇ. بۇ ئۈچ يول خۇددى ئۈچ نەيزىدەك دائىشنىڭ يۈرىكىگە قادىلىدۇ.

دائىشنىڭ بۇ يۈرىكى ھەربىي يۈرەك ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي جەھەتتىكى يۈرەكتۇر. 6- ئاينىڭ 18- كۈنى راققادىن ئالاقزادە بولۇپ قېچىپ چىققان 10000 غا يېقىن دائىش ئەسكەرلىرى ئەڭ ئاخىرىدا دەيىر ئەززۇر بىلەن ئەلبۇكامالنىڭ ئارىسىدىكى كىچىك شەھەر ئەلمەيەدىنگە ئورۇنلاشتى. ھەربىي ئىشلار جەھەتتىن قارىغاندا، ئەلمەيەدىن شەھىرى مۇداپىئەگە ۋە ئەسكەر تولۇقلاشقا قولايلىق ئەمەس، ئەمما دائىش مۇشۇ يەرگە ئورۇنلىشىشنى تاللىدى. بۇ نېمە ئۈچۈن؟ ئەمەلىيەتتە بۇ ئەلمەيەدىن دەرياسىنىڭ قارشىسىدىكى چوڭ نېفىتلىكلەرنى قوغداش ئۈچۈندۇر. چۈنكى ئەلبۇكامال رايونىدىكى نېفىتلىكلەرگە ئوخشاش، بۇ رايونمۇ ھازىر دائىشنىڭ ئىقتىسادىي جان تومۇرى بولۇپ قالدى. بۇ يەر ئىشغال قىلىنسا، دائىشنىڭ يوقۇلۇشى تېخىمۇ تېزلىشىدۇ.

سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى ئۈچ يول بىلەن ئىلگىرىلەپ كېلىۋاتقان بۇ رايوننىڭ مۇھىملىقى شۇ يەردىكى، ئىچكى ئۇرۇش ئاياقلاشقاندا، ھۆكۈمەت دۆلەتنى قايتىدىن قۇرۇشنى باشلىغاندا دەسلەپكى سەرمايە دەيىر ئەززۇردىن ئەلبۇكامالغىچە بولغان رايونلاردىكى نېفىت قۇدۇقلىرىدىن چىقىدۇ.

نۆۋەتتە بۇ رايوندا 11000 مىڭغا يېقىن دائىش تېررورچىلىرى توپلاندى. ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى دائىش ئەسكەرلىرىنىڭ سانى 20000 ئەتراپىدا. بۇنچىلىك كۆپ تېررورچىلارنى يوقىتىشنىڭ ئۆزىلا ناھايىتى چوڭ بەدەل تەلەپ قىلىدۇ. ئامېرىكا دەسلەپ راققادا دائىش بىلەن سۆھبەتلەشكەندە، ئۇلارنىڭ ئەلمەيەدىنگە قېچىپ كېتىشىگە يول قويغان چاغدىلا پايدا – زىياننى ئوبدان بىلەتتى. چۈنكى بۇ رايون سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بىلەن دائىش مۇقەررەر تالىشىدىغان يەر ئىدى. كەلگۈسىدىكى قانلىق جەڭدىن ساقلانغىلى بولمايتتى. ئامېرىكا ھازىر كۈردلەرنىڭ جەنۇبقا قاراپ ئىلگىرىلىشىنى تىزگىنلەپ، سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسىنىڭ بۇ رايوندىكى ئىلگىرىلىشىنى تاماشا قىلىۋاتىدۇ. ئامېرىكىنىڭ كۈتۈۋاتقىنى ئۇلارنىڭ بوغۇشۇپ، قان بولۇشۇپ، ئىككىلا تەرەپنىڭ ھالىدىن كېتىشىدۇر. ۋاقتى كەلگەندە كۈردلەر جەنۇپقا چۈشۈپ، غەلىبە مېۋىسىنى ئاسانلا تارتىۋالالايدۇ. بۇ قىيىن ۋەزىيەتتىن قانداق بۆسۈپ چىقىش جۇڭگو – رۇسىيە ھەربىي ئىشلار مەسلىھەت ئۆمىكىنىڭ ئىستراتېگىيىلىك ئۇرۇش سەۋىيەسىنى سىنايدىغان سىناقتۇر.

سۈرىيەنىڭ ۋەزىيىتىنى ئانالىز قىپ بولغاندىن كېيىن، ئەمدى ئىراق چىگرىسى ئىچىدىكى كەركۇكقا كېلەيلى. مەيلى كەركۇك – بانىياس تۇرۇبا لىنىيەسى بولسۇن ياكى موسۇل – خەيفا تۇرۇبا لىنىيەسى بولسۇن، ئۇلاردا ئاقىدىغان خام نېفىت يەنىلا كەركۇك نېفىتلىكىدىن چىقىدۇ. ھازىر بۇ نېفىتلىك كۈرد قوراللىقلىرىنىڭ قولىدا. 9- ئاينىڭ 25- كۈنى كۈردلەر پۈتۈن كۈرد رايونلىرىدا مۇستەقىللىق رېفېراندۇمى ئۆتكۈزىدۇ. ئامېرىكا گەرچە تۇرۇبا لىنىيەسى ۋە دېڭىزغا چىقىش ئېغىزىنى تالىشىشتا پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈپ قالغان، جۇڭگو – رۇسىيە بىرلىشىپ نېفىت دوللىرىغا ئەجەللىك زەربە بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما نېفىت چىقىدىغان مەنبەنى مەھكەم كونترول قىلدى. ئەمەلىيەتتە مەيلى سۈرىيە، تۈركىيە ياكى كۈردلەر بولسۇن، مەسىلىنىڭ يادروسى بۇ ئۈچىلىسىدە تۆت دېڭىزنىڭ ئارىسىدا بولۇش ئەۋزەللىكىنىڭ بولغانلىقىدا. يەنى پارس قولتۇقى، ئوتتۇرا دېڭىز، قارا دېڭىز ۋە كاسپىي دېڭىز ئەتراپلىرىدىكى نېفىت – گاز بايلىقلىرىنىڭ تۇرۇبا لىنىيەلىرى ئارقىلىق ياۋروپاغا توشۇلۇشىدا ئۆتمىسە بولمايدىغان يوللار بولغانلىقىدا.

سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىدا جۇڭگو – رۇسىيەنىڭ ئارىلىشىشىدىن كېيىن، بولۇپمۇ ھەلەپ ئازاد قىلىنغاندىن كېيىن، پۈتكۈل ۋەزىيەت سۈرىيە ھۆكۈمىتىگە پايدىلىق يۆنىلىشكە قاراپ تەرەققىي قىلىشقا باشلىدى. كېيىنچە ئامېرىكا رۇسىيەنىڭ تۈركىيەدىكى باش ئەلچىسىنى قەستلەپ ئۆلتۈرۈش ئارقىلىق رۇسىيە – تۈركىيە ئارىسىنى بۇزۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئەمما رۇسىيە بىلەن تۈركىيە قىلتاققا چۈشمىدى. جۇڭگو تۈركىيە لىراسىنى خەلق پۇلى بىلەن ئايرىۋاشلاش تىزىملىكىگە كىرگۈزۈپ، جۇڭگو – تۈركىيە پۇللىرىنى ئۆزئارا ئالماشتۇرۇش كېلىشىمىنى ئىمزالاپ، تۈركىيە مەركىزىي بانكىسىنى جۇڭگو بانكىلار ئارا زايوم بازىرى ئەزالىقىغا قوبۇل قىلدى. بۇ تەدبىرلەر ئارقىلىق تۈركىيەنى پۇل – مۇئامىلە جەھەتتىن قوغداش كۈچەيتىلدى.

رۇسىيە تۈركىيەنى نېفىت تۇرۇبا لىنىيەلىرىنىڭ كونكرېت مەنپەئەت تەقسىماتىغا ئېلىپ كىردى. مەسىلەن، رۇسىيە قارا دېڭىزدىن تۈركىيە ۋە ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان كۆك جىلغا تۇرۇبا لىنىيەسىنى قۇرۇشقا قوشۇلدى. سۈرىيەدىكى شىئە تۇرۇبا لىنىيەسىنى ئۆزگەرتىپ، تۈركىيەنى شىئە تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ ياۋروپاغا كېتىدىغان يەنە بىر چىقىش ئېغىزى قىلدى. بۇ ئاساستا تۈركىيە ئىران ۋە رۇسىيە بىلەن بىرلىكتە سۈرىيەنىڭ شىمالىدا توقۇنۇشنى پەسەيتىش رايونى قۇرۇشقا قاتنىشىدىغان، بۇ رايوننىڭ تەرتىپىنى ئورتاق ساقلايدىغان بولدى.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئەزالىرى بولغان قازاقىستان بىلەن قىرغىزىستاننىڭ ئارمىيەلىرىنى سۈرىيەنىڭ شىمالىدىكى توقۇنۇشنى پەسەيتىش رايونلىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇش تەكلىپىنى بەردى. بۇ تۈركىيەگە مەدەت بەرگەنلىكتۇر. تۈركىيە قاتارغا ئەسكەر چىقىرىش ئارقىلىق سۈننىيلەرنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئابرويىنى ئۆستۈرۈۋالدى. ئەمدى قازاقىستان بىلەن قىرغىزىستاندىن ئىبارەت ئىككى سۈننىيلەر دۆلىتىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى. جۇڭگو قوللىغان سۈننىيلەر دۆلىتى پاكىستانمۇ تۈركىيەنى قوللاپ، قاتارغا ئەسكەر چىقىرىشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. جۇڭگو – رۇسىيەنىڭ قوللىشى ئاستىدىكى تۈركىيەنىڭ سۈننىيلەرنىڭ ئىچىدىكى ئورنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەندى. بۇ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ سۈننىيلەرنىڭ ئىچىدىكى ئورنىنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدۇ.

جۇڭگو تۈركىيەگە شۇنچىۋالا ياخشىلىقلارنى قىلغاندىن كېيىن، ئالماقنىڭ بەرمىكى بار دېگەندەك، تۈركىيەمۇ قاراپ تۇرمىدى. 8- ئاينىڭ 3- كۈنى تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بايانات ئېلان قىلىپ: ”جۇڭگونىڭ بىخەتەرلىكى تۈركىيەنىڭ بىخەتەرلىكىدۇر. تۈركىيە تۈركىيە چىگرىسى ئىچىدە جۇڭگونىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا، زېمىن پۈتۈنلۈكىگە ۋە بىخەتەرلىكىگە زىيان سالىدىغان ھەر قانداق ئىشنىڭ يۈز بېرىشىگە يول قويمايدۇ“ دېدى. تۈركىيە يەنە ”شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى“ نى تېررورچىلار تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن بولۇپ، بۇ چوڭقۇر ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئالدى بىلەن، ھازىر شەرقىي تۈركىستانچىلارنىڭ چوڭ لاگىرى سۈرىيەنىڭ غەربىي شىمالىدىكى تۈركىيە چىگراسىغا يېقىن جىسىر شۇغۇردا بولۇپ، بۇ بازار ئۆز نۆۋىتىدە يەنە ئىدلىپ ئۆلكىسىنىڭ ئىچىدىكى توقۇنۇشنى پەسەيتىش رايونىغا تەۋە. توقۇنۇشنى پەسەيتىش رايونى دېگەنلىك تېررورچىلار بىلەن ئۇرۇش توختىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. يەنى سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى بىلەن ئۆكتىچى قوراللىقلار بىرلىشىپ، تېررورچى تەشكىلاتلارغا ھۇجۇم قىلسا بولىۋېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستانچىلار ئىش چىقىرىشقا پېتىنسا، تۈركىيە ۋە ئۇنىڭ قوللىشىدىكى ئەركىن سۈرىيە ئارمىيىسى، سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسى ۋە رۇسىيە ئارمىيىسىنىڭ بىرلىشىپ زەربە بېرىشىگە دۇچ كېلىدۇ. ياۋاشلىق بىلەن پۇرسەت كۈتۈشنى خالىغان تەقدىردىمۇ، تۈركىيە چىگرىسى ئىچىدە جۇڭگوغا زىيانلىق ئىشلارنى تەۋرىتەلمەيدۇ. تۈركىيە ئارقىلىق ۋەتىنىگە قايتىشنى ئويلىمىسىمۇ بولىدۇ. بۇ شەرقىي تۈركىستانچىلارنىڭ جۇڭگو چىگرىسىغا قايتىش يولىنى كېسىپ تاشلىغان بىلەن باراۋەر. شەرقىي تۈركىستانچىلار تۈركىيەنى پاناھ تارتىپ، يۆلەنچۈككە ئېرىشتۇق دەپ ئويلىغان. ئاقىۋەتتە ئۆزىنىڭ ئاكىلىرى تەرىپىدىن رەھىمسىزلەرچە سېتىۋېتىلدى.

ئىككىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستانچىلارنىڭ تۈركىيە تەرىپىدىن سېتىۋېتىلىشى ئۆز نۆۋىتىدە يەنە تۈركىيە دۆلەت ئىچىدىكى پانتۈركىزىمنىڭ شەرققە كېڭىيىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاخىرلىشىپ قالغانلىقىنىڭ بىشارىتىدۇر. جۇڭگو – رۇسىيە يېتەكچىلىكىدىكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى تۈركىيەنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاندىن سۈننىيلەرنىڭ رەھبەرلىك ھوقۇقىنى تارتىۋېلىشىنى قوللىدى. تۈركىيەنىڭ شەرققە قاراپ كېڭىيىدىغان پانتۈركىزىم چۈشىدىن ئويغىنىدىغان ۋاقتى كەلدى. چۈنكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ قالقىنى تۈركىيە تېشىپ ئۆتەلەيدىغان قالقان ئەمەس.

جۇڭگو – رۇسىيە بىرلىشىپ، سۈرىيە بىلەن تۈركىيەنى بىر تەرەپ قىپ بولغاندىن كېيىن، ئوتتۇرا شەرق رايونىدا تۆت دېڭىز ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيىلىك ئورۇنغا ئىگە بولغانلاردىن پەقەت كۈردلەرلا قالدى. ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ كۈردلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي جان تومۇرلىرىغا بولغان كونتروللۇقىنىڭ ئۇ قەدەر پۇختىلىقىغا ھېچكىم ئىشەنمەسلىكى مۇمكىن. كۈردىستاننىڭ نېفىت – تەبىئىي گاز ئېچىش ھوقۇقى ھازىر ئاساسەن ئىككى شىركەتنىڭ قولىدا. بىرسى Genel Energy شىركىتى. بۇ شىركەتنىڭ ئەڭ چوڭ مەبلەغ سالغۇچىسى پۇل – مۇئامىلە جەمەتىنىڭ ئەۋلادى بولغان Nathaniel Rothschild دۇر. باش مالىيە ئەمەلدارى ئىلگىرى Goldman Sachs نىڭ ئەنگلىيەدىكى مەبلەغ سېلىش بانكىسىنىڭ كەسپىي باشقۇرغۇچىسى بولغان. Genel Energy شىركىتى كۈردىستاندىكى ئۈچ مۇھىم رايوندا نېفىت – تەبىئىي گاز قىدىرىش، ئېچىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش ھوقۇقىغا ئېرىشكەن. يەنە بىر شىركەت بولسا، ئىراق خەلقئارا بايلىق شىركىتىدۇر. بۇ شىركەت كۈردلەر بىلەن ئىككى پارچە مەھسۇلات مىقتارىنى بۆلۈشۈش توختامى ئىمزالىغان بولۇپ، 40% ئېچىش ھوقۇقىغا ئىگە. ئۈچ ئاي ئىلگىرى، يەنى 2017- يىلى 5- ئاينىڭ 12- كۈنى بۇ ئىراق شىركىتى ئامېرىكا Crest مەبلەغ سېلىش شىركىتى تەرىپىدىن تولۇق سېتىۋېلىنىپ، خۇسۇسىيلاشتۇرۇلغان. خاتالاشمىدىڭىز، بۇ دەل ھېلىقى چىش پاستىسى ياسايدىغان شىركەت شۇ. دېمەك، كۈردىستاننىڭ نېفىت – گاز بايلىقلىرى ئاساسەن دېگۈدەك يەھۇدىي كاپىتالى تەرىپىدىن بۆلۈشۈۋېلىندى.

كۈردىستاننىڭ نېفىت – گاز بايلىقلىرىنى كونترول قىلغاندىن كېيىن، ئۇلار ئەمدى كۈردلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى رىغبەتلەندۈرۈشكە باشلىدى. بۇ نۇقتىدا ئىسرائىلىيە بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. كۈردلەر تارقالغان رايونلار مۇستەقىل بولۇپ چىقىپ كەتسە، شىئە تۇرۇبا لىنىيەسىنى ئۈزۈپ تاشلىغىلى بولىدۇ. شىئە تۇرۇبا لىنىيەسىنىڭ ئىراندىن ئىراققىچە بولغان بۆلىكى دەل ئىراندىكى كۈردلەر ئۆلكىسى بىلەن ئىراق كۈردلىرى كونترول قىلغان سۇلايمانىيە ئۆلكىسىدىن ئۆتىدۇ. شىمالدىكى كۈردلەر كونترول قىلغان رايونلار ئەزەربەيجاننىڭ باكۇ نېفىتلىكىگە يېقىن بولۇپ بىۋاسىتە كاسپىي دېڭىزىغا تۇتىشىدۇ. غەربتە ئوتتۇرا دېڭىز قىرغاقلىرىغىچە سوزۇلغان رايونلار كۈردلەرنىڭ كونتروللۇقىدا تۇرماقتا. يەنى بۈگۈنكى كۈرد رايونلىرى سۈرىيە بىلەن تۈركىيەنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان تۆت دېڭىز ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيىلىك ئورۇن ئەۋزەللىكىنى تولۇق ھازىرلىغان.

پىلانلار مۇكەممەل، لېكىن ئەمەلىيەتتە غايەت زور قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ. ئالدى بىلەن، ئامېرىكا ھازىر دۆلەت ئىچىدىكى پۇل – مۇئامىلە باش قېتىنچىلىقىغا چۈشۈپ قالدى. ئىسرائىلىيە دۆلەت قۇرغان چاغدا يۆلىگەندەك، كۈردلەرنى يۆلىشى مۇمكىن ئەمەس. ئاندىن قالسا، كۈردلەرنىڭ دۆلەت قۇرۇشى خەلقئارا قانۇنلارنى، 2- دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپ ۋە ب د ت نىزامنامىسىنى ئاستىن – ئۈستۈن قىلىۋەتكەنلىكتۇر. خەلقئارانىڭ ئېتىراپىدىن ئۆتمەي تۇرۇپ، يەرلىك مىللەتنىڭ رېفېراندۇمى بىلەن مۇستەقىل بولۇش يەنىلا خەلقئارا قانۇندا ئېنىق بەلگىلەنگەن ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتنىڭ زېمىنىنى پارچىلاش بولىدۇ. بۇنى ئەنگلىيە، فرانسىيە، ئىسپانىيە قاتارلىق تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەر ئېتىراپ قىلالمايدۇ. چۈنكى كۈردلەرنىڭ دۆلىتىنى ئېتىراپ قىلىش شوتلاندىيەنىڭ رېفېراندۇمىنى ئېتىراپ قىلغانلىق، كورسىكا ئارىلىنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلغانلىق، كاتالونىيە رېفېراندۇمىنىڭ قانۇنلۇقلۇقىنى ئېتىراپ قىلغانلىق بولىدۇ. شۇڭا كۈردلەرنىڭ دۆلەت قۇرۇشى ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ ئامېرىكىدىن باشقا بارلىق ئەزالىرىنىڭ قارشى تۇرۇشىغا ئۇچرايدۇ.

ئۈچىنچىدىن، كۈرد رايونلىرى بىۋاسىتە تۈركىيە، سۈرىيە، ئىراق ۋە ئىران زىمىنلىرىنى پارچىلايدۇ. ئۇلار مۇقەررەر ھالدا بۇ تۆت دۆلەتنىڭ بىرلىشىپ زەربە بېرىشىگە دۇچ كېلىدۇ. ھەمدە بۇ تۆت دۆلەت جۇڭگو – رۇسىيەنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىدۇ. كۈرد قوراللىقلىرى بۇ تۆت دۆلەتنىڭ بىرلەشمە ئارمىيىسىنى يېڭەلەمدۇ؟ ئۇنىڭ ئۈستىگە تۈركىيە ۋە ئىران ئوتتۇرا شەرقتىكى بىرىنچى ۋە ئىككىنچى ھەربىي كۈچلۈك دۆلەتلەر بولۇپ، دائىشنى كۆرۈپ ئىشتىنىغا چىقىرىۋەتكەن ئىراق كۈرد قوراللىقلىرىغا سېلىشتۇرغىلى بولمايدۇ. ئۇرۇش قىلىش كۈچى ئەڭ كۈچلۈك بولغان سۈرىيە كۈردلىرىنىڭ مەيدانى ئىراق كۈردلىرىنىڭكى بىلەن قارمۇ – قارشى بولۇپ، ئۇلارغا ئەگىشىپ بۇ پاتقاققا چۈشمەسلىكى مۇمكىن. كۈرد رېفېراندۇمى مەسىلىسى ئەڭ ئاخىرىدا جەزمەن ب د ت دا تارتىشىلىدۇ. جۇڭگونىڭ ئوتتۇرا شەرق سىياسىتىدىكى ئالدىنقى شەرتى ئوتتۇرا شەرقنىڭ ھازىرقى ھالىتىنى ساقلاش بولۇپ، ھەر قانداق بىر تەرەپنىڭ ھازىرقى ھالەتنى ئۆزگەرتىشىگە يول قويمايدۇ. ئەڭ چوڭ ھازىرقى ھالەت بولسا مەۋجۇت دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىدۇر. تۆت دۆلەت بىرلىشىپ كۈردلەرنى ئۇرغان چاغدا، جۇڭگو جەزمەن ئۇلارنىڭ ئارقىسىدا تۇرىدۇ. بۇ نېفىت دوللىرى قوزغىلىڭىنىڭ بىرىنچى پاي ئوقى بولىدۇ.

جۇڭگو – رۇسىيە ئىتتىپاقىغا تايىنىپ، سۈرىيە غەرب تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلۇپ كېتىش تەقدىرىدىن قۇتۇلۇپ قالدى. شىئە تۇرۇبا لىنىيەسى ئارقىلىق ئىران، سۈرىيە، لىۋان ۋە ئىراقلارنىڭ ئېنىرگىيە مەنپەئەتىنى بىر – بىرىگە چاتقىلى بولىدۇ. سۈننىيلەر دۆلىتى تۈركىيە بىلەن قاتارنىڭمۇ ئارىغا قوشۇلۇشى بىلەن، كەلگۈسىدە بۇ ئىتتىپاق بارغانسېرى زورىيىدۇ. بۇ ئىتتىپاقنىڭ ئىچىدىكى ھەر قايسى دۆلەتلەر ئۆز دۆلىتىنىڭ نېفىت – گاز بايلىقلىرىغا تولۇق ئىگىدارچىلىق قىلىپ، يەھۇدىي كاپىتال گۇرۇھلىرىنىڭ تالان – تاراج قىلىشىدىن ساقلىنالايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆز دۆلەت پۇللىرىنى ئۆزئارا ئالماشتۇرۇش ياكى خەلق پۇلى بويىچە ھېسابات قىلىش شەكلى بىلەن جۇڭگودىن بىۋاسىتە لازىملىق ئەشيالارنى سېتىۋالالايدۇ. شۇنىڭ بىلەن نېفىت دوللىرىنىڭ ئاسارىتىدىن قۇتۇلالايدۇ.

ھەربىي جەھەتتە، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى توختىماي كېڭىيىپ، غەرب قوللىغان تېررورىزىم ۋە رەڭلىك ئىنقىلاپلارغا تاقابىل تۇرىدۇ. جۇڭگو رايوندىكى دۆلەتلەرگە يېتەكچىلىك قىلىشنى كۆزلىمەيدۇ. بەلكى ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش ۋە ئورتاق گۈللىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ. مانا بۇ جۇڭگو – رۇسىيە يېتەكچىلىك قىلغان ئېنىرگىيە ئىتتىپاقى لاگېرىدۇر. ئۇ ئامېرىكا ۋە يەھۇدىيلار مونوپول قىلغان دۇنياۋى سانائەت، ئىقتىساد، سودا ۋە پۇل – مۇئامىلە سىستېمىسىغا قايتۇرما زەربە بېرىدۇ. مانا بۇ نېفىت دوللىرى قوزغىلىڭىنىڭ ھەقىقىي مەنىسى.

نېفىت دوللىرىدىن ئىبارەت بۇ شۈلۈۋېلىش قورالىدىن ئايرىلىپ قالسا، ئامېرىكا – ئىسرائىلىيە باشچىلىقىدىكى ۋول – سىترىت پۇل – مۇئامىلە قاراقچىلىرىنىڭ كارامىتى ئاشكارا بولىدۇ. جۇڭگونىڭ ئۈزلۈكسىز كۈچىيىشى، ”بىر بەلۋاغ بىر يول“ نىڭ ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، دۇنيادىكى، بولۇپمۇ ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى مۇقىم رايونلار ئۈزلۈكسىز كېڭىيىۋاتىدۇ. پۇل – مۇئامىلە قاراقچىلىرىنىڭ تالان – تاراج قىلالايدىغان يەرلىرىمۇ بارغانسېرى ئازلاۋاتىدۇ. بۈيۈك ئوتتۇرا شەرق – بۈيۈك ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرى ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ يادرولۇق رايونلىرىدۇر. بۇ رايونلار مۇقىم بولسا، ياۋرو – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقى مۇقىم بولىدۇ، دۇنيا مۇقىم بولىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، جۇڭگونىڭ تەرەققىياتى تەبىئىيلا دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداپ، خەلقئارا ئادالەت كۈچلىرىگە تايانچ بولىدۇ. پۇل ئۇرۇشىنىڭ ئىس – تۈتەكلىرىنى كۆرگىلى بولمايدۇ. ئەمما ئۇنىڭ تېگىدە قانلار دەريا بولۇپ ئاقىدۇ. غالىبلارنىڭ مەرتىۋە ھاسىسىدىكى قىزىل ياقۇت كۆزلەرنى قاماشتۇرسىمۇ، ئەمما تەختلەرنىڭ ئاستىدا تاغدەك دۆۋىلەنگەن جەسەت سۆڭەكلىرىنى ھېچكىم كۆرمەيدۇ.

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق

مەنبە: https://weibo.com/ttarticle/p/show?id=2309404139124171915905

ئېگىز – ئېگىز دۆڭلەرگە ئۆي سالماسۇنلار

بۇرۇنقى زاماندا بىر يېزىدا زەينەپ ئىسىملىك گۈزەل بىر قىز بار ئىكەن. بۇ قىز 16 ياشقا كىرگەندە، بۇ يېزىدىكى بىر تويغا باشقا يەردىن كەلگەن ئەلى ئىسىملىك بىر ياش يىگىت قىزنى كۆرۈپ، بەك ياقتۇرۇپ قاپتۇ ۋە قايتىشتىن بۇرۇن قىزنىڭ دادىسىغا ئەلچى كىرگۈزۈپتۇ. شۇنداق قىلىپ زەينەپنى ئەلىگە بېرىدىغان بوپتۇ. ئۇزۇن ئۆتمەي توي بوپتۇ ۋە ئەلى زەينەپنى ئېلىپ ئۆزىنىڭ يېزىسىغا كېتىپتۇ.

زەينەپ كېلىن بوپ بارغان يېزا بىلەن تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان يېزىسىنىڭ ئارىلىقى ئۈچ كېچە – كۈندۈزلۈك يول ئىكەن. ئارىلىق يىراق بولغانلىقتىن، زەينەپ ئاتا – ئانىسى ۋە قېرىنداشلىرى بىلەن نەق يەتتە يىل يۈز كۆرۈشەلمەپتۇ. بۇ سېغىنىش زەينەپنىڭ يۈرىكىدە ھەر كۈنى ئاز – ئازدىن كۈچىيىپ، ئاخىرى چىدىغۇسىز ھالغا كەپتۇ. يېزىنىڭ چوڭ بىر تۆپىلىك يېرىگە جايلاشقان ئۆيىنىڭ باغچىسىغا چىقىپ، ھەر كۈنى كونا يېزىسى تەرەپكە كۆز تىكىپ، ئىچىدە توقىغان غەزەللىرىنى گۇڭرايدىكەن. يىراقلارغا قاراپ يۇرت سېغىنىشىنى باسىدىكەن.

ئەپسۇسكى، زەينەپنىڭ ئېرى ئۇنىڭ بۇ سېغىنىشلىرىنى پەرۋايىغا ئالمايدىكەن. يەنە كېلىپ بۇرۇنقىدەك ياخشى كۆرمەيدىغان بولۇپ، ئايالىنى زىيادە خورلاشقا ۋە ئازار بېرىشكە باشلىغان ئىكەن. ئاخىرى بۇ سېغىنىشلار ۋە خورلۇقلار زەينەپنى يىقىتىپتۇ.

كۈنلەر ئۆتكەنسېرى كېسىلى ئېغىرلاشقان زەينەپنىڭ ساقىيىشى ئۈچۈن، يېزىدىكىلەر ئۇنىڭ ئاتا – ئانىسىنى چاقىرىپ كېلىش مەسلىھەتىنى بېرىپتۇ. باشقا چارە قالمىغانلىقىنى بىلگەن زەينەپنىڭ ئېرىمۇ ئۇنىڭ ئاتا – ئانىسىغا خەۋەر بېرىشكە كېتىدىكەن. ئالتە كېچە – كۈندۈزلۈك سەپەردىن كېيىنكى بىر كەچقۇرۇندا زەينەپنىڭ ئاتا – ئانىسى ئاخىرى بۇ يېزىغا يېتىپ كېلىدىكەن ۋە زەينەپنى كېسەل كارىۋىتىدا كۆرىدىكەن. ئېچىنىشلىق ھالغا چۈشۈپ قالغان زەينەپ ھېلىمۇ غەزەللىرىنى گۇڭراۋاتقانىكەن. ئاتا – ئانىسى بىلەن كۆرۈشۈپ، ناخشىسىنى ئۇلارغىمۇ ئېيتىپ بېرىدىكەن. ئەتراپتىكى پۈتۈن يېزا ئاياللىرى كۆڭلى بۇزۇلۇپ يىغلاپ كېتىدىكەن. زەينەپنىڭ ھەسرەتلىرى تارقىلىپ كەتكەن بولسىمۇ، ئەمما ھەممە ئىش كېچىككەن ئىكەن. ئۇ قايتا ئورنىدىن تۇرالماي ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرىدىكەن. ھەممە كىشى زەينەپ ئۈچۈن ياش تۆكىدىكەن. ئەنە شۇ چاغلاردىن باشلاپ بۇ غەزەل ئايرىلىش ھەسرەتلىرىنى ئەسلىتىدىغان خەلق ناخشىسى سۈپىتىدە ئېيتىلىپ كەلگەنىكەن.

Yüksek Yüksek Tepelere

Yüksek yüksek tepelere ev kurmasınlar
Asrı asrı memlekete kız vermesinler
Annesinin bir tanesini hor görmesinler
Uçanda kuşlara malum olsun
Ben annemi özledim
Hem annemi hem babamı
Ben köyümü özledim
Abamın bir atı olsa binse de gelse
Annemin yelkeni olsa açsa da gelse
Kardeslerim yollarımı bilse de gelse
Uçanda kuşlara malum olsun
Ben annemi özledim
Hem annemi hem babamı
Ben köyümü özledim

تەرجىمە قىلغۇچى: تۇماق